TR  |  EN  |  RU
turkey turkey   azerbaijan kazakhstan kyrgyzstan turkmenistan uzbekistan kktc qha TAT BAŞQ
Ana Sayfa
Birlik Hakkında
Üye Haber Ajansları
Bildiri
Başkanın Mesajı
Tüzük
Haberler



Kazakistan
Dağdarıstan şığw k³lt³ - Elbası N. Nazarbaevtıñ "Rossïyskaya gazeta" basılımındağı maqalası

 ASTANA. Aqpannıñ 3-³. QazAqparat – «Rossïyskaya gazeta» basılımınıñ keşeg³ sanında Qazaqstan Prezïdent³ Nursultan Nazarbaevtıñ «Dağdarıstan şığw k³lt³» degen maqalası jarïyalandı. QazAqparat osı maqalanı oqırmandar nazarına usınadı.

DAĞDARISTAN ŞIĞW K²LT²

Büg³nde elder men kontïnentterd³ t³t³rent³p turğan jahandıq älemd³k dağdarıs – bul adamzat äl³ b³l³p bolmağan ayrıqşa qubılıs. Ol älem tarïxında teñdes³ joq jäne älemd³k tärt³pt³, barlıq ekonomïkalıq bastawlardı tübegeyl³ özgertet³n qubılıstar sanatına jatatını anıq. Sondıqtan da onı taldawğa, oy-eleg³nen ötk³zwge jäne eñserwge barlıq esk³ dogmalar men stereotïpterd³ qayta qarastıratın jañaşa közqaras qajet.
Osığan baylanıstı ayıptılar men k³näl³lerd³ ³zdew qajets³z ³s. Qaz³r osındaylıq qwattı älemd³k kataklïzmd³ twındatqan jüyen³ñ tereñ aqawlıqtarın anıqtawğa, eñ bastısı – olardı tolıq joyu joldarın ³zdest³rwge jumılw mañızdıraq. Bul üş³n b³zd³ñ tübegeyl³ jaña, älemd³k ekonomïkanıñ, sayasattıñ jäne jahandıq qaw³ps³zd³kt³ñ basqaşa qurılğan model³n jasaw şeb³nde turğanımızdı moyındawdıñ batıldığı bolwı kerek.
Eger b³z Esk³ älemn³ñ jet³lmewş³l³g³n eñserwd³ñ b³regey mümk³nd³g³n tï³md³ paydalanıp, Jaña älem qurwdıñ şınayı nïet³nde bolsaq, basqaşa jol joq. Bul üş³n bük³l älemd³k qoğamdastıqtıñ orasan zor küş-j³ger³n, ïntellektwaldıq jäne materïaldıq reswrstardı jumıldırw jäne köp waqıt qajet bolatını tüs³n³kt³. B³zge tübegeyl³ jaña qïsındı qurw jäne äz³rge şarttı türde jahandıq (nemese ulı) Tranzït älem³ dep atawğa bolatın osı ötkel boyınşa ortaq jaña “qozğalıs erejes³n” äz³rlew qajet boladı. B³raq ta aldımen osınaw jahandıq dağdarıstıñ, onıñ bastawlarınıñ alğaşqı sebepter³n belg³lep körey³k.

Tereñ älemd³k aqaw

Ewrazïyanıñ ulı b³r oyşılı budan b³r jarım ğasır burın bılay degen eken: “Sırtqı küş degen³m³z – ³şk³ küşt³ñ twındısı”. Bul oydı basqaşa aytsaq, “Sırtqı dağdarıs degen³m³z – ³şk³ dağdarıstıñ twındısı” eken³n äbden anıq payımdawğa boladı.
Sondıqtan da qaz³rg³ jahandıq dağdarıs – bul mülde qanday da b³r tabïğï apat emes jäne jağdaylardıñ kezdeysoq qïılısınıñ nätïjes³ emes, bäzb³r tereñ ³şk³ aqawlıqtıñ zañdı sırtqı saldarı.
Sodan da b³z onı naqtı ayqındap, belg³lemey³nşe, dağdarıstıñ öz³ bastaw alğan älemd³k valyuta-qarjı jüyes³n jöndew jön³ndeg³ b³zd³ñ bük³l küş-j³ger³m³z tek kosmetïkalıq sïpatta ğana boladı. Bul jağdayda b³z joymağan aqaw key³n de jï³ley tüset³n jäne saldarı äldeqayda awır bolatın jaña dağdarıstardı twındata bered³.
Solay bolıp otır, bük³l b³zd³ñ älem³m³z kütpegen rette jäne bayqawsızda jahandıq dağdarıs twnnel³n³ñ “k³reber³s³nen” öt³p ketken, al odan “şığar es³k” büg³nde eşk³mge derl³k kör³nbey tur.
Bul, bälk³m, b³z büg³ng³ älemge, sol sek³ld³ bolaşaq Jaña älemge burınğışa esk³ oylaw quraldarınıñ optïkası arqılı qaraytınımızdan orın alğan bolar. B³raq ta tübegeyl³ jañarwdı bastaw üş³n b³zge bük³l oylaw jüyem³zd³ jañartw kerek. Tï³s³nşe barlıq uğımdardı, kategorïyalardı, teorïyalardı, kestelerd³, oylaw tujırımdarın jäne jaña dünïen³ñ derekter³ men qubılıstarın belg³leyt³n termïnderd³ jañartw kerek.
Älemd³k damwdıñ neg³z³ne ne alınğan? Onıñ damwınıñ yadrosı men motorı – bul twındağan älemd³k baylıq ret³ndeg³ älemd³k kapïtal. Al bul kapïtaldıñ neg³z³ne ne alınğan? Jawap – älemd³k valyuta jüyes³. Al älemd³k valyuta jüyes³n³ñ neg³z³ne ne alınğan? Onıñ neg³z³nde twındatw jäne aynalw tet³kter³ – zañdar, res³mder, emïtentter, arnalar, paydalanwşılar jäne s.s. jatır.

Jet³ qarapayım suraq

B³zd³ñ oylanwımızdı tübegeyl³ jañartwdı, mäselen, älemd³k valyuta jüyes³n sawıqtırwdıñ män³n barınşa ayqın jäne tübegeyl³ tüs³nd³ret³n mına jet³ qarapayım suraqqa adal jawap berwden bastawğa bolar ed³.
1. Qaz³rg³ de-fakto bar älemd³k valyuta zañdı de-yure bolıp tabıla ma?
Älemd³k valyuta twralı älemn³ñ köptegen elder³n³ñ basşıları qol qoyğan jäne älemn³ñ köptegen parlamentter³ bek³tken älemd³k zañnıñ joq jağdayında zañdılıqtıñ munday deñgey³ twralı aytwğa äz³rge twra kelmeyt³n³ belg³l³.
Qaz³rg³ bar älemd³k valyuta älemd³k zañ turğısınan onıñ zañdılığı de-yure anıqtala alatın älemd³k zañ payda bolğanğa dey³n de-fakto twındağandıqtan, onı “zañğa dey³ng³” ret³nde anıqtağan däl³rek bolar ed³.
Sondıqtan Jaña älemn³ñ valyutası älemn³ñ köptegen elder³n³ñ basşıları qol qoyıp, älemn³ñ köptegen parlamentter³ ratïfïkacïyalaytın Älemd³k valyuta twralı bük³lälemd³k zañnıñ neg³z³nde jüzege aswı tï³s. Bul rette älemd³k valyuta ret³nde älemn³ñ kez kelgen memleket³n³ñ ulttıq valyutasın paydalanw nätïjes³z boladı. Bul zañ onıñ qağïdattıq turğıda ulttıqtan joğarı memleketaralıq märtebes³n jäne arnayı qurılğan bük³lälemd³k Emïssïya ortalığı onıñ emïssïyası qağïdattarın naqtı da b³r mänd³ anıqtay alar ed³. Munday jüye adamzat tarïxındağı alğaşqı absolyutt³k turğıda zañdı jäne jarïya älemd³k valyutanıñ neg³z³ bola alar ed³.
2. Älemd³k valyuta emïtent³n³ñ qızmet res³m³ şınayı demokratïyalıq bolıp tabıla ma?
Älemn³ñ b³r de b³r xalqı älemd³k valyuta emïtent³n³ñ şeş³mder³n qabıldawğa da, qızmet³ne de qatıspaytını aydan anıq. Sondıqtan da esk³ älemn³ñ älemd³k valyutası emïtent³n³ñ qızmet res³mder³ qay jağınan da nemese qay turğıdan da demokratïyalıq bolıp tabılmaydı.
Osığan baylanıstı jaña älemd³k valyutanı paydalanwşılar – barlıq neg³zg³ swbekt³ler älemd³k valyuta twralı zañğa säykes onıñ emïssïyasın jäne qatañ demokratïyalıq res³mder boyınşa äreket etet³n emïtentter³n basqarwdıñ demokratïyalıq organdarın qura alar ed³.
3. Älemd³k valyutanıñ suranısı men usınısınıñ balans tet³g³ bäsekege qab³lett³ jäne erk³n bolıp tabıla ma?
Osınaw rınoktıñ barlıq qatıswşılarınıñ bäsekel³ qızmet erejeler³n belg³leyt³n jäne baqılaytın älemd³k ïnstïtwttar qurılğanğa dey³n älemd³k valyutanıñ älemd³k rınogı bäsekel³ bola almaytını jäne onday dep moyındalmaytını anıq.
Al end³ osınaw m³ndett³ bäsekelest³kt³ arnawlı qadağalaw organı, mäselen, Bük³lälemd³k monopolïyağa qarsı valyuta komïtet³ qamtamasız et³p, qatañ baqılay alar ed³.
Älemd³k valyutanıñ qaz³rg³ bar rınogı onıñ mümk³n bolatın barlıq emïtentter³ne teñ quqıqtı qamtamasız ete almaydı.
Erk³n rınokta qanday da b³r satwşılar tobı üş³n qanday da b³r artıqşılıqtarğa, sonday-aq älemd³k valyuta ret³nde qızmet etet³n valyutanıñ satıp alw qab³let³ men tawar ayırbastaw qızmet³ne jarïya jäne jarïya emes şektewlerge üz³ld³-kes³ld³ tıyım salınatını belg³l³. Mundaydıñ bayqalmaytını jäne munday rınok erk³n emes bolıp tabılatını ayqın. Älemd³k valyuta rınogı şarttı türde alğanda Bük³lälemd³k rınok erk³nd³g³ komïtet³n³ñ zañı boyınşa bağamdala alar ed³. Osınaw absolyutt³ türde erk³n rınokta älemd³k valyutanıñ kez kelgen emïtentter nemese satwşılar tobı üş³n kez kelgen artıqşılıqtarğa üz³ld³-kes³ld³ tıyım salınwı tï³s.
4. Älemd³k valyuta rınogı örkenïett³ bolıp tabıla ma?
Örkenïett³ rınokta oyın erejes³ oğan qatıswşılardıñ barlığınıñ (satwşılar men satıp alwşılardıñ) eşk³mn³ñ jeke müddes³ne nuqsan kelt³rmeyt³n ortaq şartı neg³z³nde belg³lened³ jäne saqtaladı. Älemd³k valyuta rınogında munda eşteñe bayqalmaytını anıq. Demek, büg³nde älemd³k valyuta rınogı örkenïett³ bolıp tabılmaydı.
Jaña älemd³k valyuta rınogında oyın erejes³ zañ boyınşa belg³len³p, onıñ barlıq qatıswşılarınıñ (satwşılar men satıp alwşılardıñ) ortaq şartı neg³z³nde saqtalwı tï³s.
5. Älemd³k valyutanıñ twındatw jüyes³ jäne emïssïyası onıñ neg³zg³ paydalanwşı swbekt³ler³n³ñ (elderd³ñ, kompanïyalardıñ jäne azamattardıñ) jäne tutastay alğanda älemd³k qoğamdastıqtıñ baqılawında bolıp tabıla ma?
Joq, onı neg³zg³ paydalanwşı swbekt³lerd³ñ qanday da b³r toptarı, tutastay alğanda älemd³k qoğamdastıq eşqanday baqılamaydı.
Bul turğıda älemd³k valyutanıñ emïssïya jüyes³ müldem baqılawsız bolıp tabıladı. Jaña älemd³k valyutanıñ barlıq neg³zg³ swbekt³ler³nde – paydalanwşılarında (elderde, kompanïyalar men azamattarda) onıñ twındatılwın emïssïyası men aynalımın atalğan zañmen arnayı közdelgen turaqtı äreket etet³n baqılawşı quraldarın jasawğa quqığı bolwı tï³s. Emïtentt³ñ qızmet³ sonday-aq bïl³kt³ñ barlıq üş tarmağınıñ: zañ şığarwşı da, atqarwşı da, sot ta tarmaqtarınıñ baqılaw şeg³nde bolwı tï³s.
6. Älemd³k valyutanıñ twındatwşı jüyes³ jäne emïssïyası onıñ neg³zg³ paydalanwşı swbekt³ler³n³ñ (elderd³ñ, kompanïyalar men azamattardıñ) jäne bük³l älemd³k qoğamdastıqtıñ aldında jawaptı bolıp tabıla ma?
Älemd³k valyutanıñ emïtentter³ onıñ neg³zg³ paydalanwşı swbekt³ler³n³ñ aldında da, tutastay älemd³k qoğamdastıqtıñ aldında da eşqanday jawaptı emes. Bul turğıda älemd³k valyuta emïtentter³ müldem jawapsız, munıñ öz³ jahandıq dağdarıstı twğızdı da. Älemd³k valyutanıñ barlıq jarïya jäne zañdı emïtentter³ onıñ neg³zg³ paydalanwşı swbekt³ler³n³ñ (elderd³ñ, kompanïyalar men azamattardıñ) aldında jäne bük³lälemd³k qoğamdastıqtıñ aldında öz äreketter³ (nemese ärekets³zd³g³) üş³n tolıq män³nde jawaptı bolwı tï³s, onı zañ boyınşa ³s jüz³nde, mäselen, Bük³lälemd³k valyuta arbïtrajı qamtamasız ete alar ed³.
7. Älemd³k valyuta jüyes³ tï³md³ de nätïjel³ bolıp tabıla ma, yağnï onıñ jumısınıñ nätïjeler³ adamzattı jäne tutastay älemd³ damıtw maqsattarına qanşalıqtı say keled³?
Älemd³k valyuta jüyes³ jumısınıñ ³s jüz³ndeg³ nätïjeler³ örkendew üst³ndeg³ älemd³k kapïtaldıñ jäne turaqtı älemd³k damwdıñ (b³rıñğay älemd³k valyutanıñ da) bolwınıñ öz³ büg³nde qaterl³ bolıp otırğan jağdayğa jetk³zd³. Bul onıñ tolıq tï³ms³zd³g³n³ñ ayqın dälel³.
Jaña älemd³k valyuta emïtentter³n³ñ ³s-äreket³ älem men adamzattı damıtwdıñ şeşwş³ maqsattarı men qundılıqtarına äbden say kelw³ tï³s. Jaña älemd³k valyuta jumısınıñ ³s jüz³ndeg³ nätïjes³ de tolıq män³nde turaqtı damw men örkendewd³ñ joğarı maqsattarı men m³ndetter³ne say kelw³ tï³s. Bul qağïdattar zañ boyınşa jaña älemd³k valyutanıñ bük³l jüyes³n³ñ neg³z³ne de, sonımen b³rge onıñ tï³md³l³g³n jüyel³ ölşew men tüzetwd³ñ jüyes³ne de alınwı tï³s.
Osınaw jet³ qarapayım suraqqa adal jawaptar jaña ğasırdıñ sınaqtarına qaz³rg³ bar älemd³k valyutanıñ barabarlığı twralı mäselen³ taza rïtorïkalıq turğığa saladı.
Ötken ğasırdıñ ortasınan bastap b³zd³ñ älem tübegeyl³ özgerd³ jäne bul özger³sterd³ñ qarqını kün ötken sayın ös³p baradı. Tek älemd³k valyuta ret³nde paydalanılatın valyutanıñ twındatw jäne aynalım tet³kter³ ğana özgermey qalıp otır, onıñ jañarw qarqını älemn³ñ özgerw qarqınınan apattıq jağdayda qalıp qoyğan. Yağnï älemd³k valyuta jüyes³ äldeqaşan jäne qaytpastay bolıp esk³rgen, munı jahandıq älemd³k dağdarıs ta qwattaydı.
Jaña älemd³k valyuta jüyes³n³ñ bük³l tet³kter³ ğasırdıñ, älemn³ñ jäne adamzattıñ alda bolatın sınaqtarın ozıq monïtorïngtewd³ñ arnawlı neg³z³n³ñ jüyes³nde jäne joğarıda atalğan qarapayım jet³ qağïdattıñ neg³z³nde qurılwı tï³s. Tek osılay ğana älemd³k valyutanıñ jaña jüyes³ ärdayım zamanawï jäne aqawsız bola aladı, jahandıq älemd³k dağdarıstardıñ emes, älemn³ñ turaqtı damwı men bük³l adamzattıñ örkendew³n³ñ jem³st³ bastawı bola aladı.

B³z qaydan kelem³z jäne qayda baramız

Aldımen osı kezge dey³n Esk³ dünïen³ñ motorı jäne jan-jüreg³ jahandıq jet³ ese genetïkalıq aqawı bar älemd³k valyutağa neg³zdelgen älemd³k kapïtal bolıp kelgen³n eske salıp ötey³k.
Bul älemd³ ädet boyınşa b³z älemd³k kapïtalïzm deym³z. Aqawlı valyutağa neg³zdelgen jañağı aqawlı kapïtaldı şınayı atımen, mäselen “defektal” dep ataw durısıraq är³ adalıraq bolatının tüs³nsek te älemd³k kapïtalïzm dep kelem³z.
Jwırda bük³l älem boyınşa jüzdegen mïllïarderler sanawlı aylardıñ ³ş³nde olardıñ bük³l “aqawlı kapïtalı” kenetten b³rqıdırw derl³k qulap tüskende özder³n³ñ qïyaldağı kapïtaldarınıñ bük³l naqtı aqawlığın ³s jüz³nde bastan keş³rd³. End³ olardıñ özder³ de bul nağız “defektal” eken³n ayqın kör³p otır.
Aldağı Jaña älemn³ñ damw motorı men jan-jüreg³ basqa b³r tübegeyl³ jaña älemd³k kapïtal boladı. Däl³rek aytsaq – jaña aqawsız älemd³k valyutağa neg³zdelgen özd³g³nen öswş³ älemd³k baylıq boladı. Osınaw tübegeyl³ jaña älemd³k baylıqtı anıqtaw üş³n basqa b³r, äldeqayda balamalı belg³n³ tapqan durıs bolar ed³.
Ertedeg³ grekter damwdıñ joğarı kezeñ³n “akme” degen ädem³ sözben belg³lept³. B³zd³ñ urpaqtarımız b³r kezder³ osınaw jaña aqawsız jäne joğarı “end³g³ jerde kapïtal emeske” durıs ataw tañdap alatın boladı.
B³raq ta qaz³rd³ñ öz³nde öz boyına osınaw joğarı sapanı – “akmen³” qamtï alatını tüs³n³kt³: mäselen, akme-kapïtal, nemese – “akmetal”. Sol kezde munday tübegeyl³ jaña älemd³k “akmetal” qozğalısqa kelt³ret³n tübegeyl³ Jaña älemn³ñ osınaw bolaşaq wkladın end³g³ jerde kapïtalïzm dep emes, “akmetalïzm” dep ataw durıs bolar ed³.
Bolaşaq älemn³ñ jaña damw kezeñ³ üş³n jaña belg³n³ñ eng³z³lw³men baylanıstı munday kädw³lg³ emes közqaras b³zge onıñ bastalwına jaqsıraq äz³rlenwd³ñ, älemd³ bolaşaq jañartwdıñ şınayı män³ nede eken³n tereñ³rek ayqındap tüs³nwd³ñ ³s jüz³ndeg³ mümk³nd³g³n bered³. Eñ bastısı b³zd³ñ qolımızğa jañarwımız ben jürw³m³zd³ñ jaña quralın bered³, sol arqılı b³z Jaña älemde sen³md³ äreket etw üş³n onı ³s jüz³nde anıqtap, tanï alamız.

B³z bolaşaqqa ne arqılı ötem³z

Jaña älemn³ñ b³z end³ ğana qadam basqan ösw kezeñ³n³ñ jaña qasïet³n ayqındaytın şeşwş³ söz ret³nde “tranzït” söz³n alwğa äbden boladı. Onda ³ş³nara aqawsız älemd³k valyutağa neg³zdelgen tranzïtt³k älemd³k baylıqtıñ osınaw jaña tür³n b³z äz³rşe “akmetal” dep emes, “tranzïtal” dew³m³zge keled³.
Soğan säykes tranzït waqıtı wkladınıñ öz³n äz³rşe “akmetalïzm” dep emes, jaña turpattağı jaña sapadağı älemd³k qarjı ïnfraqurılımımen b³rge “tranzïtalïzm” dep belg³lewge bolar ed³. Bul tranzïtt³ñ bastı m³ndet³ men mïssïyası – bük³l älemn³ñ esk³ jet³ ese zalaldı valyutadan älemd³k akme-valyutanıñ jaña jet³ ese aqawsız
jüyes³ne ekologïyalıq köşw üş³n jağday äz³rlew.
Eñ bastısı – älemd³k salmaqtı öñ³rl³k ultüst³l³k memleketaralıq valyutalıq-esept³k b³rl³kter üş³n öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq Emïssïyalıq ortalıqtar jüyes³ne böle otırıp, bul salmaqtı älemd³k valyutanıñ esk³ aqawlı jüyes³nen alıp tastaw (nemese eñ bolmağanda qayta bölw).
Öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq deñgeyde tutastay alğanda älemdeg³ zañdar äreket eted³. End³g³ jerde älemde eşqanday da ulttıq valyuta älemd³k valyuta fwnkcïyaların tï³md³ alıp jüre almaytını sek³ld³ öñ³rl³k deñgeyde de eşqanday ulttıq valyuta ultüst³l³k memleketaralıq emïssïyalıq ortalıq emïtentteyt³n ultüst³l³k memleketaralıq valyutalıq-esept³k b³rl³k beret³ndey tï³md³l³kt³ bere almaydı.
Ayta ketey³k, Qazaqstan 2003 jıldıñ öz³nde EwrAzEQ ayasında b³rıñğay ultüst³l³k memleketaralıq valyutalıq-esept³k b³rl³k eng³zwd³ñ bastamasın kötergen, ol kezde onı “altın” dep ataw usınılğan.
Öñ³rl³k ultüst³l³k memleketaralıq esept³k b³rl³kt³ äz³rlew men qurw üder³s³ älemde jür³p jatqalı b³rneşe onjıldıqtar ött³. Mundağı alğaşqı qarlığaş ewropalıq valyutalıq-esept³k b³rl³k ekyu (ecu – European Currency Un³t) boldı, ol waqıt öte kele tolıq mänd³ ewropalıq ultüst³l³k valyuta – ewroğa aynaldı. B³z osınday üder³ster qaz³r barlıq jerde – Azïyada (acu – As³an Currency Un³t), Parsı şığanağı awdanında (dïnara nemese, bälk³m, xalïdjï nemese djwman), Latın Amerïkasında (sucre esept³ b³rl³g³ bar ALBA uyımı, ïspanşa S³stema Un³tar³o de Compensac³on Reg³onal-dan) jür³p jatqanın bayqap otırmız.
Munday ürd³s Afrïka kontïnent³nde de damıp keled³, munda äldeqaşannan ber³ afronı eng³zwge äz³rl³k jürg³z³lwde. Öñ³rl³k valyutalıq ïntegracïyanıñ osınaw barlıq üder³ster³ öz män³ jağınan bük³l älem boyınşa öñ³rl³k “tranzïtal” ortalıqtarın damıtwdıñ mañızdı kezeñder³ bolıp tabıladı. Öñ³rl³k ultüst³l³k esept³k b³rl³kterd³ eng³zwge äz³rl³k älemn³ñ türl³ öñ³rler³nde jahandıq älemd³k dağdarıs bastalğannan äldeqaşan burın ör³stey tüsken. ²s jüz³nde bul ultüst³l³k tranzïtt³k valyutalardıñ öñ³rl³k emïssïyalıq ortalıqtarın qalıptastırw neg³z³nde öñ³rl³k-kontïnentaldıq “tranzïtaldıñ” damw yadroların qurwdıñ bastalwı. Yağnï b³zd³ñ älem öz³n³ñ jahandıq dağdarısqa enw³nen äldeqaşan burın ultüst³l³k tranzïtt³k valyutalardıñ öñ³rl³k emïssïya ortalıqtarın qalıptastırw jolımen öz³n-öz³ jañartwdıñ kezekt³ kezeñ³ne oylamağan jerden dayındalwda.  apïtaldıñ Nux kemes³
Bul älemdeg³ öz ustanımı men öz jağdayın kez kelgen swbekt jäne esk³ “aqawlı” kapïtalğa ïel³k etwş³ mınaday äs³re közqaras kömeg³men tez tüs³ne aladı: büg³nde b³zd³ñ bük³l älem jahandıq dağdarıstıñ bük³lälemd³k topan swına jaylap, b³raq t³keley batıp baradı. Al “tranzïtal” – bul jahandıq dağdarıstıñ bük³lälemd³k topan swınan aktïvterd³ qutqarw üş³n kapïtaldıñ öz³nd³k b³r Nux kemes³. Sondıqtan barşağa öz aktïvter³n der kez³nde “tranzïtalğa” konvertacïyalawdı oylastırw artıq bolmas ed³.
Sol ğana, kapïtaldıñ osınaw Nux kemes³ ğana aktïvterd³ qutqarıp, olardı tolıq är³ saqtalğan küy³nde “akmetaldıñ” Jaña dünïes³ne jetk³ze aladı.
Qazaqstan öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq ïntegracïya boyınşa öz är³ptester³men b³rge (TMD, EwrAzEQ, OAQ jäne ŞIU) äldeqaşannan ber³ XX² ğasırdıñ b³r³nş³ şïreg³n³ñ jahandıq trend arnasında – öñ³rl³k ïntegracïyalıq b³rlest³kter qalıptastırwdıñ arnasında keled³. Olardıñ bär³, alayda ärqïlı äz³rl³k deñgey³nde memleketaralıq ultüst³l³k esept³k-valyutalıq b³rl³kterd³ñ öz emïssïyalıq ortalıqtarı bar öñ³rl³k tranzïtal aymağı bolw mümk³nd³g³ne ïe.
Qazaqstan, älbette, EwrAzEQ jäne ŞIU boyınşa är³ptester³men b³rge jaña sapadağı valyutanıñ öñ³rl³k emïssïyalıq ortalığın qurw üş³n b³rt³ndep qolaylı jağdaylar jasawğa äz³r, bul valyuta öz³ne Ewrazïyalıq ultüst³l³k esept³k b³rl³k qızmet³n ala alar ed³, onı osınaw söz t³rkes³n³ñ abbrevïatwrası boyınşa EUEB dep atawğa bolar ed³.
Munday b³rl³k öz emïtentter³n³ñ erekşe de b³regey quramı boyınşa (EwrAzEQ jäne ŞIU elder³ jäne olarğa jaqın Ünd³stan men Päkstan) b³r mezg³lde ewronıñ ewropalıq aymağı sek³ld³ ultüst³l³k valyutalıq esept³k b³rl³kt³ñ basqa da öñ³rl³k aymaqtarına tığız da tabïğï türde qïılısa alar ed³. Öñ³rd³ñ ayrıqşa geografïyalıq qolaylı ornalaswı öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq tranzïtaldardıñ müddeler³n durıs eskergen jağdayda bolaşaqta, EUEB neg³z³nde b³zd³ bolaşaq älemd³k “akme-valyutağa” jaqındatatın kontïnentaralıq jaña tranzïtt³k valyutanı jasaw üş³n obektïvt³ alğışarttar bolğan kezde b³regey mümk³nd³kter bere alar ed³.
Alayda qaz³r, jahandıq älemd³k dağdarıs jağdayında, b³z üş³n bul da mülde jet³ms³z. Öytken³ öñ³rl³k-kontïnentaldıq Tranzït ortalıqtarınıñ bük³lälemd³k jel³s³n (öz³ne esk³ älemd³k valyutanıñ aqawlı jüyes³n³ñ salmağın alatın) qalıptastırwmen qatar älemn³ñ barlıq lïderler³ bük³l älemd³ jaña älemd³k akme-valyutanıñ jaña aqawsız jüyes³ne bolaşaq köş³rwge qatarlasqan äz³rl³kt³ jürg³zw³ tï³s, älemd³k jaña valyuta bolaşaq “akmetalïzmn³ñ” yadrosı men jan-jüreg³ne aynaladı.

Tübegeyl³ jañarw josparı (TJJ)

B³zd³ñ Tranzït älem³nde osınaw tarïxï köşwge äz³rl³kke sondaylıq ta köp waqıt jäne reswrstar qalğan joq. Kapïtaldardıñ – “tranzïtaldıñ” jaña Nux kemes³n jobalaw men qurwdı keşe bastaw kerek ed³. Eger älemn³ñ barlıq lïderler³ büg³nn³ñ öz³nde bük³l älemd³ “tranzïtalïzmn³ñ” ³ş³nara aqawlı däw³r³nen “akmetalïzmn³ñ” bolaşaq älem³ne ³s jüz³nde köş³rwd³ bastamasa, onda turaqtı damw men örkendew twralı mäsele ondağan jıldarğa key³nge qalwı mümk³n.
Bul mäseleler barlıq asa ³r³ sayasï jäne ekonomïkalıq organdardıñ, sammïtter men älemd³k forwmdardıñ – BUU Qaw³ps³zd³k Keñes³n³ñ, BUU arnawlı sessïyasınıñ, “ülken seg³zd³kt³ñ” (G8), “ülken jïırmalıqtıñ” (G20), Davostağı Bük³lälemd³k ekonomïkalıq forwmnıñ jäne basqalarınıñ kün tärt³b³ne k³rw³ tï³s.
Bul mäselen³ praktïkalıq şeşwd³ bastaw üş³n tübegeyl³ jañartwdıñ naqtı josparın qalıptastırw kerek, onıñ neg³z³ne joğarıda kelt³r³lgen barlıq közqarastar alına alar ed³. Eşqanday organdar, uyımdar nemese sammïtter, eger olar tübegeyl³ jañartw josparın äz³rlemese jäne ³ske asırmasa, jem³st³ är³ tï³md³ dep sanala almaytının tüs³nw kerek. Jäne esk³ älemd³k “defektaldan” jaña älemd³k “tranzïtalğa” köşw sek³ld³ osınaw jañartw XX² ğasırdıñ b³r³nş³ şïreg³n³ñ jahandıq trend³ bolwı tï³s.
Bul rette kez kelgen deñgeydeg³ jäne öñ³rdeg³ swbekt³n³ñ, tutastay alğanda älemn³ñ osınday Jañarw josparı eger onda älemd³k (sonday-aq öñ³rl³k) valyutanıñ esk³ axwaldı jüyes³nen jaña turaqtı jäne tï³md³ tranzïtt³k valyutağa köşwd³ñ şeşwş³ tarmaqtarı joq bolsa, tï³md³ bola almaydı.
Ol sonday-aq esk³ turlawsız jäne aqawlı valyutanı “tranzïtaldıñ” jaña jüyes³ne, ultüst³l³k öñ³rl³k tranzïtt³k valyutalardıñ öñ³rl³k emïssïyalıq ortalıqtarın qurw men damıtw scenarïyler³ne konvertacïyalawdıñ şeşwş³ texnologïyaların usınwı tï³s. Jañarw josparı, eger ol ulttardıñ, xalıqtar men elderd³ñ aqawlı kapïtalïzmn³ñ esk³ wkladınan “tranzïtalïzmn³ñ” jaña wkladına köşw jön³nde barlıq şeşwş³ sayasï jäne barlıq deñgeydeg³ älewmett³k swbekt³lerge kömekteswd³ñ naqtı şaraların közdemeyt³n bolsa, ol tï³md³ bola almaydı.
Jahandıq dağdarıs däw³r³nde joğarıda atalğan älemd³ taldawğa, tüs³nwge jäne ³s jüz³nde öz³n-öz³ jañartwğa degen tübegeyl³ jaña közqarastar barlıq deñgeylerde jäne türl³ organdarda munday mäselelerd³ b³rtutas jüyel³, sındarlı jäne oñ turğıda qoyu, talqılaw jäne ³s jüz³nde şeşw üş³n b³rıñğay neg³z qızmet³n atqaradı.
Osınday konceptwaldıq ülespen qatar Qazaqstan bul mäselelerd³ şeşwd³ñ basqa da eñ ärqïlı uyımdıq formaların usına aladı.
B³z bük³l älem “tranzïtalınıñ” öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq barlıq ortalıqtarı men swbekt³ler³n³ñ küş-j³ger³n barınşa joğarı deñgeyde üylest³rw jön³ndeg³ xalıqaralıq forwmdardı praktïkalıq ötk³zwge qatıswğa äz³rm³z. B³z b³rles³p öz³m³z eñ bastawında bolıp otırğan älemd³k “tranzïtalïzmn³ñ” tabıstı da der waqıtında ayaqtalw kezeñ³n³ñ jahandıq jäne qoldanbalı scenarïyler³n jäne “akmetalïzmn³ñ” bolaşaq älem³ne ³s jüz³nde köşw traektorïyasınıñ esepter³n zerttew jäne jobalaw jön³ndeg³ jumıstardı jürg³ze alamız.
EwrAzEQ jäne ŞIU elder³ Ewrazïyalıq tranzït ortalığın qura otırıp, Ewrazïyada, basqa kontïnentterde ğana emes, sonımen b³rge bük³l älemde tranzïtt³k valyutalar men “tranzïtaldı” tabıstı damıtwdıñ bastamaşıları bola alar ed³. TJJ-nıñ jahandıq bastamasın b³rlese usınıp jäne xalıqaralıq, älemd³k jäne bük³lälemd³k organdarda, uyımdar men forwmdarda ³lger³letwd³, mäselen, EwrAzEQ elder³, bälk³m, ŞIU elder³ de jüzege asıra alar ed³.
Osı jılğı qañtardıñ basında Parïjde “Jaña Älem, Jaña Kapïtalïzm” sammït³nde Ewroodaqtıñ lïderler³ osığan uqsas problemalardı, alayda basqaşa kategorïyalarda talqılağanı belg³l³.
Nel³kten b³zge TJJ bastamaların älemd³k talqılaw men ³lger³letw mümk³nd³kter³n EwrAzEQ, ŞIU jäne EO quramındağı üşt³k küş³men qarastırmasqa? Parïjde ötken p³k³rtalas materïaldarı boyınşa, sonday-aq basqa elderdeg³ osınday forwmdarda taqırıptı talqılawlar boyınşa oy tüysek, b³z bär³m³z türl³ kontïnentterde bola otırıp, şamamen b³r t³lde jäne b³r problemalar twralı aytıp jatamız.

Jañarwdıñ b³regey täj³rïbes³

Öse tüsken jahandıq dağdarıs är ay jäne künder ötken sayın b³zd³ñ aldımızdan öz³n-öz³ jañartwdıñ barğan sayın b³regey de tañğajayıp mümk³nd³kter³n aşıp, osınaw asa sïrek mümk³nd³kterd³ ³s jüz³ne asırwğa barğan sayın az waqıt qaldırwda.
Burın b³zd³ñ älemn³ñ eşqaşan öz bolaşağın ³s jüz³ne asırw sek³ld³ öz³n-öz³ jañartw üder³s³n³ñ munday qaytalanbas mümk³nd³kter³ bolğan emes.
Öñ³rl³k ïntegracïyalıq b³rlest³kterd³ñ jahandıq dağdarıstı eñserwdeg³ mümk³nd³kter³ twralı aytqanda b³zd³ñ osı alañdağı jumıstan jäne tï³md³l³k üş³n jawapkerş³l³kten öz³m³zd³ñ ulttıq ük³metter³m³zd³ bosatwğa quqımız joq ekend³g³ sözs³z. TMD elder³ soñğı 20 jılda tranzït pen jañarwdıñ b³regey täj³rïbes³n jïnaqtadı, munday täj³rïbe älemn³ñ basqa eşqanday memleket³nde joq. Olar özder³n³ñ burınğı “dağdarıstıq täj³rïbes³n”, anığıraq aytqanda, dağdarısqa qarsı basqarw täj³rïbes³n tolıq paydalanwı tï³s. Barlıq jaña täwels³z memleketter sek³ld³ Qazaqstan da asa qïın kezeñderd³ talay ret eñserd³. Keñes Odağı ıdırağannan key³n b³z ³s jüz³nde jañarw qïındıqtarın bastan keşt³k, kürdel³ de qïın reformalardan ött³k. Ol kezde şeş³lw³ mümk³n emes kör³ngen m³ndetter şeş³ld³. Söyt³p b³z jeñ³p şıqtıq. Qaz³r tağı da jeñ³p şığw üş³n nege sonı qayta ³stemeske?
Onıñ üst³ne qaz³r bul üş³n ülken reswrstar men mümk³nd³kter bar. Budan on jıldan astam burın b³z şïk³zat eksportınan tüsken tabıstardıñ elewl³ böl³g³n jïnaqtay otırıp, arnawlı rezervt³k Ulttıq qor jasaqtawdı bastadıq. Ol adamï ölşemderd³ damıtw, bolaşaq urpaqtar üş³n qorlanw üş³n de, sol sek³ld³ dağdarıstar bola qalsa, turaqtandırwşı qızmet³n atqarw üş³n de qurılğan bolatın. Qaz³rg³ waqıtta ol neg³zg³ ekonomïkalıq jäne älewmett³k bağdarlamalardı ³ske asırwdı aytarlıqtay turlawlı serp³nde ustap turwğa mümk³nd³k ber³p, tolıq män³nde jumıs ³stewde.
Osı zamanğı jahandıq problemalardı jalğız jür³p şeşw öte qïınğa tüset³n³, t³pt³ mümk³n bolmaytını aydan anıq. Sondıqtan da b³z jahandıq ta, sonday-aq öñ³rl³k te ïntegracïyanıñ jaqtawşısı bolıp tabılamız. Jäne bul b³zd³ñ dağdarısqa qarsı şaralarımızdıñ basım bağıttarınıñ b³r³.
Naq sondıqtan da b³z qaz³r tübegeyl³ jañarw josparların jahandıq, öñ³rl³k jäne basqa barlıq deñgeylerde äz³rlew jön³ndeg³ bastamanı ³s jüz³nde tolımdı etw turğısında jumıs ³stewdem³z.
Bul bük³l älemge tranzït kezeñ³nen tez³rek jäne tï³md³rek ötwge mümk³nd³k bered³. Jäne bul rette adamzat üş³n bolmay qoymaytın “akmetalïzmn³ñ”, t³pt³, sayıp kelgende, onıñ qalay atalatınına qaramastan, Jaña älem³ne ayaq baswğa say kelet³n äz³rl³kt³ bastawğa mümk³nd³k bered³.

Bul k³mge kerek jäne k³mge tï³md³.

TJJ-nıñ jahandıq bastaması neg³z³nde B³r³kken Ulttar Uyımı Üş³nş³ mıñjıldıqtıñ kün tärt³b³n qayta qaraw jäne elewl³ tüzetw jön³ndeg³ jumıstı bastawına bolar ed³. Bul älem men adamzattıñ esk³ älemd³k “defektalïzm” wkladınan “tranzïtalïzmn³ñ” jaña wkladı arqılı “akmetalïzmn³ñ” tübegeyl³ jaña wkladına der waqıtında jäne sapalı köşw³n qamtamasız etwd³ñ müddes³ turğısınan ayrıqşa mañızdı.
TJJ barşağa dağdarıstan şığw jolındağı ³s jüz³ndeg³ navïgator ret³nde tötenşe qajet. Munday josparlaw älemd³k damwdıñ barlıq swbekt³ler³ne – elderge, transulttıq korporacïyalar men xalıqaralıq uyımdarğa – öz³n³ñ tï³md³ öz³n-öz³ jañartwın josparlaw men ³ske asırw üş³n qajet. Munı naqtı ekonomïkanıñ barlıq swbekt³ler³ de – memlekett³k jäne jeke menş³k käs³porındar, fïrmalar men uyımdar jaña älemd³k tranzïtt³k valyutağa neg³zdelgen älemd³k “tranzïtaldıñ” qağïdattarın ³s jüz³nde ïgerw üş³n qajet eted³.
Tranzït älem³ne ğılım men önerkäs³pte ğana emes, sonımen b³rge älemd³k qarjı jäne valyuta salasında tübegeyl³ ïnnovacïyalar talap et³led³. TJJ älemd³k valyuta-qarjı jüyes³n³ñ barlıq swbekt³ler³ne jaña älemd³k valyuta-qarjı ïnfraqurılımı men arxïtektwrasın ïnnovacïyalıq damıtw jön³ndeg³ küş-j³gerd³ üylest³rwd³ñ praktïkalıq quralın bered³.
TJJ elder men xalıqtardı jaqındastırıp, olardı örkendewd³ñ ortaq müddeler³ neg³z³nde toptastıra aladı, qaw³ps³z älemn³ñ jaña tet³kter³n qurwğa järdemdeset³n boladı. Aqawlığı az jaña älemd³k valyutağa qurılğan ber³k qarjı-ekonomïkalıq ³rgetas onıñ neg³z³ boladı.

Älemn³ñ jaña şeşwş³ rınogı

M³ne, jartı jıl derl³ktey barlıq kalïbrdeg³, deñgey men sapadağı asa ³r³ älemd³k swbekt³ler dağdarıstan şığwdıñ türl³ dawasın ³zdep, tujırımdawğa tırıswda. Olardıñ küş-j³ger³men jaña jahandıq, alayda öte erekşe rınok qalıptasıp qaldı. Bul älemd³k dağdarıstan şığwdıñ jahandıq dawaları men josparlarınıñ rınogı, dağdarıstan şığw “k³ltter³n³ñ” rınogı. Ondağı suranıs äz³rge usınıstan äldeqayda artıq. Onda ek³ sektor – keñ de tar sektorlar ayqın qalıptasqan.
B³r³nş³, keñ³ – bul älemd³k valyuta-qarjı jüyes³n atüst³, kosmetïkalıq jöndewd³ñ şeş³mder³ men dawalarınıñ sektorı. Ek³nş³, tarı – bul b³zd³ñ älemn³ñ tereñ genetïkalıq aqawların tübegeyl³ emdew men tüzetwd³ñ jahandıq dawalar sektorı. B³z usınğan tübegeyl³ jañarw josparı – bul jahandıq älemd³k aqawdı tübegeyl³ emdewd³ñ naq sol jahandıq dawası. TJJ – bul ek³nş³, älemd³k “k³ltter” rınogınıñ tar sektorınıñ jaña tawarı.
Söyt³p, tübegeyl³ jañarw bağdarlaması, bälk³m, älemd³k dağdarıs b³zd³ñ aldımızğa qoyıp otırğan tübegeyl³ jañarw problemasın şeşwd³ñ alğaşqı jahandıq k³lt³ bolar. Eger qalıptasw üst³ndeg³ älemd³k “tranzïtal” – bul şın män³nde kapïtaldıñ Nux kemes³ bolsa, onda b³z usınğan TJJ – bul jaña Nux kemes³n jasaw josparınıñ alğaşqı nusqası. Al eger Ewrazïyalıq “tranzïtal” ortalığı qurılatın bolsa, ol osınaw qutqarwşı qurılıstıñ alğaşqı ortalığı bolwı äbden mümk³n.
Munday közqaras bük³l älemge barınşa tï³md³. B³z jahandıq älemd³k dağdarısqa bük³l älem bolıp k³rd³k jäne dağdarıstan şığwdıñ osınaw jahandıq k³lt³n burawdı da b³z bük³l älem bolıp qana ³stey alamız.
Bär³ de b³zge baylanıstı.

(«Egemen Qazaqstan» gazet³, 2009 jılğı aqpannıñ 3-³.)

 
Мемлекеттік тілді меңгеруге арналған «Мәртебелі сөз» оқу-әдістемелік кешені әзірленді

АСТАНА. Ақпанның 2-сі. ҚазАқпарат  - Бүгін ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты Тіл комитетінде ресми қазақ тілін меңгеруге арналған «Мәртебелі сөз» оқу-әдістемелік кешенінің таныстырылымы болды, деп хабарлайды ҚазАқпарат.
Мемлекеттік органдардың қызметкерлеріне арналған аталған тілдік курста қазақ тіліндегі электронды жаттығулар мен тестік тапсырмалар, сондай-ақ ресми сөздіктің нұсқасы қамтылған. «Мәртебелі сөз» оқу-әдістемелік кешені ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Тіл комитетінің тапсырысымен Ш.Шаяхметов атындағы Тілдерді дамыту жөніндегі республикалық үйлестіруші-әдістемелік орталықта әзірленген.

 
Mäj³l³s Klïmattıñ özgerw³ne qatıstı Kïoto xattamasın maquldadı

ASTANA. Qañtardıñ 28-³. QazAqparat - Büg³n QR Parlament³ Mäj³l³s³n³ñ jalpı otırısında palata depwtattarı «B³r³kken Ulttar Uyımınıñ Klïmattıñ özgerw³ twralı neg³zdemel³k konvencïyasına Kïoto xattamasın ratïfïkacïyalaw twralı» zañ jobasın maquldadı, dep xabarlaydı QazAqparat.
Atalğan Kïoto xattaması neg³zdemel³k konvencïyanı tï³md³ ³ske asırw jäne parnïkt³k gazdardıñ şığarılımdarın azaytw maqsatında Japonïyanıñ Kïoto qalasında 1997 jılı jeltoqsannıñ 11-³nde qabıldanğan bolatın. Büg³ng³ kün³ bul qujattı älemn³ñ 181 el³ ratïfïkacïyalağan. Xattama damığan elderd³ñ şığarılımdardı azaytwdı jüzege asırwdıñ jäne onı ölşewd³ñ ïkemd³ tärt³b³n qamtamasız etet³n b³rqatar tet³kterd³ belg³leyd³. Kïoto xattamasına säykes, damığan elder 2012 jılğa dey³n parnïkt³k gazdardıñ şığarılımdarın azaytw jön³nde özder³ne sandıq m³ndetteme alğan bolatın.
«Jer klïmatınıñ antropogend³ özgerw³ jahandıq ekologïyalıq qaw³p bolıp qana qoymay, ol är memlekett³ñ ekonomïkalıq, älewmett³k jäne sayasï salalarına äser et³p keled³. TMD elder³n³ñ ³ş³nde Resey men Wkraïnadan key³n emïssïya kölem³ boyınşa üş³nş³ orın alıp otırğan Qazaqstanğa da bunday äserler barınşa sez³l³p otır. Degenmen de, ötken on jıl ³ş³nde Qazaqstanda Kïoto xattaması äl³ de ratïfïkacïyalanbay otır. Osınıñ saldarınan el³m³z klïmattıñ özgerw³ boyınşa şeş³m qabıldawğa dawıs berw quqığınan ayırılıp qana qoymay, b³zd³ñ barlıq ekologïyalıq bastamalarımız kederg³lerge tap bolıp keled³», ded³ zañ jobası boyınşa bayandama jasağan Qorşağan ortanı qorğaw mïnïstr³ Nurlan Isqaqov. Mïnïstrd³ñ aytwınşa, Kïoto xattaması üş narıqtıq tet³kter boyınşa qızmet atqaradı. Onıñ b³r³ taza damw tet³g³, ek³nş³s³ b³rlese jüzege asırw tet³g³, üş³nş³s³ şığarındı kvotalarınıñ xalıqaralıq sawdası tet³g³ bolıp tabıladı.
Al xattamağa qol qoyğan elder üş sanatqa böl³ned³. B³r³nş³, şığarılımdardı şektew jön³nde özder³ne erekşe m³ndettemeler qabıldağan awıspalı ekonomïkası bar elder. Ek³nş³, damığan elderge jäne awıspalı ekonomïkası bar elderge kömek körsetw jön³nde öz³ne qarjılıq sïpattağı ayrıqşa m³ndettemeler qabıldağan elder. Üş³nş³, damwşı elder. «Jalpı alğanda Kïoto xattamasın ratïfïkacïyalaw Qazaqstannıñ bäsekege qab³lett³ elw eld³ñ qatarına k³r³gw maqsatın jüzege asırwğa mümk³nd³k bered³. Sonday-aq, Ïndwstrïaldı-ïnnovacïyalı damw strategïyasın jüzege asırwdı qamtamasız eted³. Budan basqa, dästürl³ emes jäne şağın energetïkanıñ damwında basımdıqtarğa jol aşılıp, osınday jobalarğa ïnvestïcïyalar qarqını küşeyed³. Al Xattamanı ratïfïkacïyalamayınşa Qazaqstan osı mäseleler boyınşa kel³ssözderge qatısa almaydı. B³z osı maqsatta tï³st³ mäl³mdemeler jasap, dawıs berwge qatısa almaymız, är³ öz³m³zd³ñ ustanımdarımızdı saqtay almaymız», ded³ mïnïstr N. Isqaqov. Mäj³l³s maquldağan zañ jobası Parlament Senatına j³ber³led³.

 
Қазақстан ғылымы туралы жаңа энциклопедия шығады

АЛМАТЫ. Қаңтардың 28-і. ҚазАқпарат - «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС биыл 10 томдық Қазақстан ұлтық энциклопедиясын интернет желісіне кіргізуді бастамақ, деп хабарлайды ҚазАқпарат.
«Энциклопедиясыз мемлекет - мемлекет емес деген жақсы қағида бар. Қазақ энциклопедиясын әлемдік ақпарат кеңістігіне шығару үшін биылдан бастап интернет желісіндегі баспа өнімдерінің цифрлық нұсқасы жасалады. Оны 1998-2007 жылдардың аралығында жарық көрген Қазақстан ұлттық энциклопедиясынан бастамақпыз. Биыл сондай-ақ, өткен жылы алғашқы томдары жарық көрген «Қазақстан табиғаты» мен «Балалар энциклопедияларының» 2-ші томдары және «Қазақстан ғылымы» энциклопедиясының алғашқы томы жарық көреді», дейді «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС-нің жаңадан тағайындалған бас директоры Бауыржан Жақып.
Оның айтуынша, 1967 жылы қалыптасқан және қазіргі таңда дамудың сара жолына түскен Қазақ энциклопедиясы ұжымының алдына жаңа бір бетбұрысты кезең келді. Сол себепті алдағы уақыта енді салалық және белгілі бір тұлғалар туралы энциклопедиялар мен сөздіктерді шығаруға ерекше мән берілмек.

 
21 ğasırdıñ eñ qımbat dünïes³ awızsw bolar ma?

QIZILORDA. Qañtardıñ 26-sı. QazAqparat /Rwslan Ïg³l³k/ - Awız sw tapşılığı büg³nde bük³l älemd³ alañdata bastadı.Köptegen elderd³ñ eñ bastı problemasına aynalğan sw mäseles³ kermïıq dalası şöleytten³p bara jatqan Qazaqstan üş³n de özekt³ taqırıp. Öytken³ 1950 jıldarı Qazaqstanda 120 mlrd. tekşemetr şamasında sw qorı bolsa, qaz³r onıñ kölem³ 100 mlrd. tekşemetrge dey³n kem³d³ degen de boljamdar bar.
Mamandar munday sw qorınıñ azayuın b³zd³ñ özender³m³zd³ñ transşekaralıq ekend³g³men, sw bastaw alatın elderd³ñ de swdı paydalanw kölem³n köbeyt³p kele jatqanımen baylanıstıradı. Sebeb³, Pamïr men Tyan-Şan şıñdarındağı mäñg³l³k muzdıqtar 1957 jılmen salıstırğanda 30 payızğa kem³gen, al ol 2025 jılğa qaray 50 payızğa dey³n azaymaq. Munday ğalamdıq jılınw tüb³nde Ortalıq Azïyadağı, onıñ ³ş³nde Qazaqstandağı sw arnalarınıñ swalıp-tartılıp, jappay qurğaqşılıq jağdayına äkelw³ mümk³n. Bul özekt³ mäselege osı turğıdan taldaw jasasaq, şındığında da el³m³zd³ñ awız swı Resey, Qıtay, Ortalıq Azïya elder³ndeg³ sw joldarına t³keley täweld³ eken³ne köz jetk³zem³z.
Qızılorda oblısındağı belg³l³ ekolog, köp jıl oblıstıñ qorşağan ortanı qorğaw komïtet³n basqarğan Qwanışqalï Şapşañovtıñ aytwınşa, ğalamdıq klïmattıñ kürt jılınwı reseyl³kterd³ de tolğantpay otırğan joq. Munday tabïğat özger³s³nen Ämw men Sırdıñ swınıñ azayu qawp³ artsa, Reseyde - ker³s³nşe, Öb, Enïsey, Lena özender³n³ñ arnasınan asw qawp³ zor. Öbdarïya tasısa, onıñ jağasındağı eld³ mekenderd³ñ tabïğï apat astında qalwı ıqtïmal. Buğan qosımşa, sayasï turğıdan kelgende, Resey Araldıñ tartılwı men Ortalıq Azïyadağı sw tapşılığı älewmett³k dağdarıs äkeled³ dep te qaw³ptened³. Öb swın Ortalıq Azïyağa bura otırıp, Resey «swdıñ da surawı bar», nemese «ayran suray kel³p, şeleg³ñd³ jasırma» degen qağïdanı ustanwı mümk³n. Resey öz³n³ñ osınday pïğılı barın añğartıp qoydı. Mäskew mer³ Yurïy Lwjkov bolaşaqta swdı satwdıñ munay satwdan da paydalıraq bolatınıñ aytıp qalğanı bar. Yağnï, Resey sw arnasın bura otırıp, öz³ne ekonomïkalıq tï³md³ jobadan paydanı köb³rek körmek. Öytken³, «Öb - Aral» kanalı tartılsa, onda onıñ 1500 şaqırımı Resey terrïtorïyasınan öted³.
Alğaşqı joba boyınşa «Öb - Aral» kanalı 2250 şaqırım bolwğa tï³s ed³. Onıñ erekşel³g³ – swdı betondalğan emes, qazılğan arnamen j³berw közdelgen. Bul topıraqtıñ tuzdanwın jedeldetet³n³ sözs³z ed³. Qazaqstandıq ğalımdar arasında da bul jobağa qatıstı san türl³ p³k³rler bar. Ol boyınşa munday kölemd³ kanaldı jürg³zw (uzındığı-2000 şaqırımnan astam, tereñd³g³ – 16 metr, en³ -200 metr) xalıqtıñ ornalasw zañdılığına nuqsan kelt³red³. Twıstıq jaqındığı türl³şe böl³net³n ortaazïyalıqtar üş³n bul eş paydalı emes. Ek³nş³ b³r p³k³rd³ aytwşılar tabïğat zañına qarsı kelwge bolmaytının köldeneñ tartadı. Yağnï, Öbt³ñ öz bağıtı S³b³rge, odan är³ soltüst³kke keted³. Joba ³ske assa, Öbt³ ker³ ağızwğa twra keled³. Bul jağdayda tabïğï balans buzıladı. Apattıñ kökes³ sonda bolwı mümk³n.
Qalay degende de, bul – müddel³ taraptar jet³ ölşep barıp qana keswge tï³st³ mäsele. Xalıqaralıq zañdar boyınşa, Qazaqstan Ert³s, Es³l, Tobıl özender³ swlarınıñ jartısın alıp, sw qoymaların, kanaldar salwğa quqılı. Munday jağdayda Reseyd³ñ Ombı, Qorğan oblıstarı men Tümen oblısınıñ oñtüst³g³ swsız qaladı. Yağnï, ek³ jaq ta körpen³ özder³ne tarta aladı. Sw mäseles³nde de geosayasï oyındardıñ şet³ osılay kör³n³p tur.
Osı sïyaqtı qubılıstar Qıtaymen transşekaralıq özender³m³zde orın aladı. Sonıñ ³ş³nde Ert³s pen ²lede de bolwı äbden mümk³n. Qaz³rg³ kezde Qıtay Şınjañ - Uyğır avtonomïyalıq respwblïkasınıñ ekonomïkasın köterw üş³n arnayı bağdarlamalardı jüzege asırıp jatır. Şınjañ aymağında uzındığı 300 şaqırım, 800 mln. tekşemetrden astam jıldıq mölşer³ bar Qara Ert³s - Qaramay sw kanalın saldı. Bul aymaqta qaz³rd³ñ öz³nde köb³s³ awıl şarwaşılığımen aynalısatın 100 mïllïonnan asa adam turadı. Bastawın Qıtaydan alıp, Qazaqstan, Resey arqılı ötet³n Ert³s özen³n³ñ b³r böl³g³n munaylı qalaşıqtıñ qajet³ üş³n şart baylap otırğan Qıtay qaz³rd³ñ öz³nde sapasız swı alañdatıp otırğan Ert³ske tüpt³ñ tüb³nde tosqawıl qoysa, özen jağasında Pavlodar, Öskemen, Semey sek³ld³ önerkäs³pt³k ortalıqtar men jüzdegen eld³ mekender barın, olarda 2,5 mïllïonnan astam adam turatının eskersek, onıñ b³zd³ñ el³m³zge äkeler ekologïyalıq zardabınıñ qanşalıqtı bolatının şamalay ber³ñ³z.
Qıtaydıñ büg³nde Qara Ert³sten alıp otırğan sw kölem³ 1,7-2 mïllïard tekşe metr şamasında. Al onıñ köp jıldıq ortaşa swlılığı - 9,8 mïllïard tekşemetr. Onıñ 7,8 mïllïardı – Qıtayda, al 2 mïllïardı b³zd³ñ jer³m³zde tüz³led³. Sonday-aq Qara Qaba, Aq Qaba, B³lez³k özender³ Qıtay jer³ne öt³p, Qara Ert³ske quyadı. «Qazgïproswşar» jobalaw ïnstïtwtınıñ saraptamasına säykes, eger qıtaylıqtar Qara Ert³sten 3 mïllïard tekşemetr kölem³nde sw alsa, onda Qazaqstan ekonomïkasına jäne ekologïyasına aytarlıqtay ker³ äser³ bolwı mümk³n. Al 4,35 mïllïard tekşemetr sw alınsa, Zaysan köl³n³ñ deñgey³ne, elektr qwatın önd³rwge, sw transportınıñ damwına jäne jalpı qorşağan ortağa baylanıstı kürdel³ mäseleler twındaydı. Eger aşığın aytsaq, bul jağdayda Zaysan köl³ Buqtırma sw qoymasınan böl³n³p qaladı. Osınday jağday ²le öñ³r³nde de twındap otır. Jaña swarmalı jerler ³ske qosılıp jatır. B³raz jıldardan key³n munday jerlerd³ñ kölem³ 600 mıñ gektarğa jeted³ degen boljam bar. Qaz³rg³ kezde ol 400 mıñ gektar.
Ök³n³şke qaray, Qıtaydıñ swğa baylanıstı qanday josparı bar eken³ b³zge belg³s³z, b³z üş³n ol - qupïya. Äytse de, Qazaqstan Prezïdent³ Nursultan Nazarbaev pen QXR Törağası Xw Czïntaonıñ ötken jıldıñ tamız ayındağı kezdesw³nde b³rqatar jıldan ber³ ek³jaqtı ünqatıswdıñ özekt³ taqırıbı bolıp kele jatqan transşekaralıq özenderd³ paydalanw twralı mäsele boldı. Qazaqstannıñ bul mäsele jön³ndeg³ alañdawşılığına tüs³n³st³k b³ld³r³p, qıtay jağı b³rlesken komïssïya ayasında transşekaralıq özenderd³ñ sw reswrstarın bölw jön³nde kel³ssözder ötk³zw üş³n texnïkalıq jağdaylardı talqılawğa äz³r eken³n atap körsett³. Bul wağdalastıqtı kel³ssözder üder³s³ üş³n ülken betburıs dep sanawğa boladı. Öytken³ osı waqıtqa dey³n sw sapasın qamtamasız etw, sw bölw qağïdattarınıñ mäseleler³n egjey-tegjeyl³ talqılawğa qol jetk³z³lmegen ed³.
Üş³nş³ jağday - Ortalıq Azïyanıñ tañdayın j³b³t³p otırğan neg³zg³ sw qorı - bastawın Pamïr men Tyan-Şan tawlarınan alatın Sırdarïya men Ämwdarïya özender³. Sağası Qırğızstannan bastalatın Sırdarïya Täj³kstan arqılı Özbekstan men Qazaqstanğa quysa, Ämwdarïya Täj³kstannan Tür³kmenstanğa jäne Özbekstanğa quyadı. Ortalıq Azïyanıñ 90 payızğa dey³ng³ sw reswrsı Täj³kstan men Qırğızstannıñ enş³s³nde bolğandıqtan, olar büg³nde qımbat tawarğa aynala bastağan qara swdı (bul jerde Toqtağuldıñ sw kölem³n³ñ rekordtıq deñgeyde azayıp ketken³n eskerw kerek) qajet³ne qaray puldağıları keled³. Körş³lerd³ñ de olardan qalısqıları joq. Qısta elektr energïyasın köptep önd³rw üş³n Täj³kstan men Qırğızstan jaz aylarında Toqtağul, Qayraqqum qoymaların swğa toltırıp alwğa mäjbür. Özbekstan gaz bermey qoyğan soñ Qırğızstan amalsız qısta gaz ornına elektr energïyasın paydalanadı. Al elektr qwatın önd³rw üş³n Toqtağul sw qoyması artıq sw şığara bastawı kerek. Al artıq sw tasqını qıs pen köktemde Qazaqstanğa qaw³pt³. Tür³kmenstan men Özbekstanğa qırğız ben täj³kt³ñ arzan elektr energïyası qajet emes - özder³nde munay men gaz jetk³l³kt³. Qajet bolsa elektr energïyasın önd³rwge tolıq küşter³ jeted³. Olarğa bastı kereg³ – sw, ol üş³n aqı tölew kerek. Körş³ler³n aqı tölewge könd³re almağan Täj³kstan Prezïdent³ Emomalï Raxmon 1999 jılı BUU m³nber³nen «sw soğısınıñ» bası qıltïıp turğanın eskert³p, oğan jawap ret³nde BUU 2003 jıldı «Sw jılı» dep atadı.
Al sw üş³n jıl sayın Qazaqstan men Özbekstannıñ ala jazday janjalı b³tpeyd³. Qırğızdan satıp alğan qımbat swımızdı özbek pen täj³k jartı joldan jırımdawın qoymaydı. Jazda swdan jutamas üş³n özbekter jağı jañadan 1992, 1998 jıldardağı memleketaralıq kel³s³mderd³ buzıp, Sırdarïya boyında eşqanday sw jïnaytın obekt³lerd³ salmaw twralı uyğarımğa qayşı kelet³n äreketke barıp, Arnasay sw qoymasın turğızdı. Bul köktem kez³nde Sır swın qaw³ps³z aymaqqa buratın joldı jawıp tastadı. (Osı jerde, 1967 jılı salınğan Şardara sw qoymasınan artıq swdı qaw³pt³ jağdayda Arnasayğa tastaw – bas jobalawşı «Taşgïdrojoba» ïnstïtwtınıñ usınısı bolğanı k³md³ bolsa da ülken oyğa qaldıradı). Buğan qosa, Özbekstan Sırdarïya boyında Toqtağul sw qoymasınan şığatın swdı bögep qalatın – Rïzıqsay, Kenköl, Qaraman sw qoymaların turğızwda.
Bul keleñs³z jağdayğa oray özbek ağayınğa resmï türde qatañ eskertw jasaldı. Qırğız ağayınğa sw j³berwd³ ulğaytpasañdar, elektr qwatın satıp alwdı toqtatamız dest³k. Şındığında b³z osılay etsek, Toqtağul sw elektr stansası jumısın toqtatwğa mäjbür bolıp, Täj³kstan men Özbekstannıñ eg³st³k alqaptarı swsız qalmaq. Şırğalañı b³tpeyt³n swğa baylanıstı K³nd³k Azïyadağı sayasï oyınnıñ tür³ osınday.
M³nekï, munday sw tapşılığı kele jatqan jağdayda Qızılorda oblısı turğındarınıñ awız swın Sırdarïya özen³nen b³rt³ndep jerastı sw közder³ne köş³rw qajett³l³g³ twındawda. B³r³nş³ kezekte tereñde jatqan sw gïdranttarın paydalanw arqılı taza awızswğa qol jetk³zw közdel³p otır. Oblıs ortalığına Qızıljarma jerastı sw közder³n paydalanw jäne Qızılorda qalasınan 60 uñğı qazw üş³n jobalaw jumıstarı bastaldı. 2007 jılı respwblïkalıq byudjetten 2,8 mlrd. teñge böl³n³p, 7 eld³ mekende awızsw jüyeler³n jañğırtw jäne keñeytw jumıstarı jürg³z³lse, ötken jılı respwblïkalıq transfertten jäne oblıstıq byudjetten 3,4 mlrd. teñge qarajat böl³nd³. Oblıs boyınşa 16 eld³ meken awızswmen qamtamasız et³lmek. Al Qızılorda qalasına awızsw jüyes³n jöndewge jäne keñeytwge 1 mlrd. teñgeden astam qarjı qaralğan. Aldağı waqıtta «Aral-Sarbulaq» toptıq sw jüyes³ne - Aral jäne Qazalı awdandarınıñ 40 eld³ meken³, «Oktyabr» toptıq sw qubırına - Sırdarïya, Jalağaş, Qarmaqşı awdandarınıñ 21 eld³ meken³, «Jïdel³» toptıq sw qubırına - Jañaqorğan, Şïel³ awdandarınıñ 20 eld³ meken³ qosıladı.
Oblıstağı 147 awıldıq okrwgt³ñ ³ş³nde 89 eld³ meken ğana ayaqswmen qamtamasız et³lgen. Bïılğı jılı oblıs byudjet³nen 11 sw şarwaşılığı nısandarına, eld³ mekenderge ayaqsw jetk³zet³n b³r³nş³ kezekte turğan 12 kanaldardı tazalawğa, 15 eld³ mekenge 16 nasos qondırğıların ornalastırwğa 289 mln. teñge qarastırılıp, ³ske asırw josparlanıp otır.
Munıñ bär³ sayıp kelgende swdıñ jet³spewş³l³g³n boldırmawdıñ ³s-şaraları ğana. Al jalpı keleşekte tek awız sw ğana emes, ayaq swdıñ da jet³spewş³l³g³ bastalsa, ol azıq-tül³k ön³mder³ kölem³n³ñ azayıp ketw³ne t³reyd³. Onıñ mısalı – qaz³rd³ñ öz³nde el³m³z Qızılqum kür³ş alqabında maqta ös³rwge köş³p, Qızılorda oblısındağı kür³ş eg³s³n 110 mıñ gektardan 70 mıñğa qısqartwğa mäjbür boldı. Soğan qaramastan, b³zde äl³ künge dey³n awılşarwaşılığı eg³s alqaptarın arıqtar arqılı swarwdı toqtatar emes. Salıstırmalı türde aytar bolsaq, b³zd³ñ respwblïkada gektarğa 13-15 mıñ tekşemetr sw jumsasaq, örkenïett³ elder 5 mıñ tekşemetr ğana sw paydalanadı nemese Şardaradan b³zd³ñ oblısqa 10 mlrd. tekşemetr sw tïes³l³ bolsa, onıñ 2,2 mlrd.tekşemetr³ darïyadağı sw şığınına ketet³n³n b³lem³z. Bolaşaqta b³zge darïyadan bwlanıp şığatın sw şığının da, darïya sağasınan basqa jaqqa ağıp ketken, ek³ jağalawı men darïya tabanına s³ñgen swdı da esepteyt³n kez keled³.
Osı derekterd³ñ öz³-aq Köksaray sw tospasınıñ asa mañızdılığın däleldey tüsed³. Öytken³ ol Şardaranı arnasınan şığıp ketwden saqtaydı. Demek, adamdar öm³r³ne qaw³p-qater tönbeyd³. Buğan qosa Qızılorda, Oñtüst³k Qazaqstan oblıstarınıñ awmağındağı swarmalı jerlerd³ swmen qamtamasız etw, tağı basqa mäseleler de oñtaylı şeş³m³n tappaq. Swdı ünemdewge qol jeted³. Jäne de körş³les eldermen sw mäseleler³ turğısınan terezem³z teñ boladı. Energetïka mäseles³ de şeş³led³. Bul qadam Xalıqaralıq sw koncorcïwımın qurwdı jedeldeted³. Qısqı waqıttağı taza tabïğï swdı jïnaytın Köksaray tospası öñ³rd³ñ ekologïyalıq axwalın jaqsartıp, turğındar densawlığınıñ oñalwına da sept³g³n tïg³zer³ xaq.
Äytse de, Ortalıq Azïyadağı bes memlekett³ñ qara swğa baylanıstı qabaqtar qırtısı äz³r jazıla qoymaydı-aw. Neg³z³nde, bul – xalıqaralıq kel³s³m jolı arqılı şeş³lwge tï³s mäsele. Swdı böl³p paydalanwğa baylanıstı eñ alğaşqı xalıqaralıq janjal Ünd³stan men Päk³stan arasında twındap, soğıs ört³ burq ete jazdağanda, xalıqaralıq qawımdastıq transşekaralıq özenderd³ teñdey – 50 de 50 et³p paydalanw twrasında şeş³m qabıldağan. Osı şeş³m boyınşa, Qazaqstan Sırdarïyanı Özbekstanmen, Ert³st³ Reseymen jäne Qıtaymen böl³se aladı. Qaz³r Awğanstannıñ (qaz³r Ämwdarïyadan 2 tekşe şaqırım sw paydalansa, keleşek 9 tekşe şaqırım bolmaq) öz³ sw problemasımen bas qatıra bastadı. Osı orayda Xalıqaralıq qawımdastıq Awğan el³n³ñ eg³s şarwaşılığın t³r³ltwge qarjı salwdı oylastırwda. Al onı t³r³ltwd³ñ jalğız jolı - swmen qamtamasız etw. Eger älemd³k qawımdastıq qolğa alsa, xalıqaralıq kel³s³m boyınşa Awğanstan da 50x50 tärt³b³n paydalanwğa quqılı. Bul jağday körş³ elderd³, onıñ ³ş³nde Qazaqstandı da alandatadı. Sebeb³, aymaqtağı onsız da qalıptasıp otırğan sw tapşılığı odan sayın küşeye tüspek.
Sondıqtan bär³ de zamanawï texnïka men texnologïyalardı paydalanw deñgey³ne, swdı barınşa ünemdewge baylanıstı. Osı şaralardı keşend³ türde jüzege asırsaq, swdı ek³ ese ünemdewge bolatının ğalımdarımız däleldep otır. Osı turğıda bıltır qaraşa ayında Norvegïya ük³met³ men BUU-nıñ Qazaqstandağı ök³ld³g³n³ñ qoldawımen 2008-2025 jıldarğa arnalğan «Sw reswrstarın keşend³ basqarw» bağdarlaması dayındaldı. Qabıldanwı keş³g³p jatqan osı bağdarlama ³ske qosılsa sw şarwaşılığında qordalanıp qalğan mäseleler, onıñ ³ş³nde swdı ünemd³ paydalanw jüyel³ türde şeş³ler me eken degen oy keled³.
Desek te, el³m³zd³ñ neg³z³nen şöl men şöleytt³ jerden turatını belg³l³. Yağnï dalamızdıñ onnan toğız böl³g³ dımqıldılığı tömen aymaqqa jatadı. Ert³s özen³ basseyn³ bar soltüst³k-şığısta sw qorı barınşa mol bolsa, oñtüst³k-batısta, onıñ ³ş³nde Mañğıstaw oblısında sw qorı meyl³nşe tapşı. Neg³zg³ sw közder³ - Oral, Ert³s, Es³l, Nura, Şw, Sırdarïya, Tobıl özender³, Balqaş, Zaysan kölder³ men Kaspïy jäne Aral teñ³zder³. Osığan baylanıstı mamandar Qazaqstandı neg³zg³ özen basseynder³ boyınşa seg³z aymaqqa böl³p qarastıradı. Olar: Balqaş – Alaköl; Ert³s; Es³l; Nura – Sarısw; Şw – Talas; Aral – Sırdarïya; Tobıl – Torğay; Oral – Kaspïy. Al end³ ülkend³-k³ş³l³, mayda – ³r³l³g³ne qaramay, jalpı, sw qorımızdı tügel t³z³mdesek, Qazaqstanda 85 mıñğa jwıq özen men özek, 48 mıñday köl jäne 4 mıñğa tarta sw qoyması bar eken. El³m³zdeg³ jalpı sw qorı joğarıda aytqanday büg³nde jılına 100,0 tekşe şaqırım bolıp bağalanadı. Onıñ 44,5 tekşe şaqırımı körş³ elder – Qıtay, Özbekstan, Qırğızstan jäne Reseyden keled³.
Dünïejüz³l³k densawlıq saqtaw uyımı sarapşılarınıñ p³k³r³nşe, el³m³zdeg³ awrw-sırqattardıñ 80 payızı kündel³kt³ qoldanatın awız swdan bastaw aladı eken. Qorşağan ortanı qorğaw jön³ndeg³ Ulttıq ortalıqtıñ mäl³metter³nşe, jılına sapasız awız swdı qoldanwdan 5000 qazaqstandıq qazağa uşıraytını, ärb³r ek³nş³ qazaqstandıq eşqanday sanïtarlıq-gïgïenalıq talaptarğa jawap bermeyt³n swdı paydalanatındığı belg³l³ bolıp otır. Xalıqtıñ üşten b³r böl³g³ arnayı tazartwdan ötpegen swdı ³şwde. Jağday qaz³r osınday bolğanda, bolaşaqta qara sw qat tawarğa aynalğanda, qaytpekp³z?...
Swğa baylanıstı qaqtığıstıñ bası ötken jılğı nawrız ayında qırğız-täj³k şekarasında kör³n³p qaldı. Täj³kstannıñ Ïsfara awdanınıñ äk³m³ men polïcïya bastağan 150 turğını şekaranı buzw arqılı Qırğızstannıñ Batken awdanına lap qoyıp, budan b³rneşe jıl burın Dünïejüz³l³k bankt³ñ qarjısına salınğan Aqsay özen³ndeg³ bögett³ buzıp tastay jazdadı. Swğa qatıstı qaqtığıstıñ bası osındaydan örş³p jürmes³n...

 
<< Başlat < Önceki 11 12 13 14 15 16 Sonraki > Son >>

Sayfa 11 > 16
  TKA 2008