TR  |  EN  |  RU
turkey turkey   azerbaijan kazakhstan kyrgyzstan turkmenistan uzbekistan kktc qha TAT BAŞQ
Ana Sayfa
Birlik Hakkında
Üye Haber Ajansları
Bildiri
Başkanın Mesajı
Tüzük
Haberler



Kazakistan
21 ğasırdıñ eñ qımbat dünïes³ awızsw bolar ma?

QIZILORDA. Qañtardıñ 26-sı. QazAqparat /Rwslan Ïg³l³k/ - Awız sw tapşılığı büg³nde bük³l älemd³ alañdata bastadı.Köptegen elderd³ñ eñ bastı problemasına aynalğan sw mäseles³ kermïıq dalası şöleytten³p bara jatqan Qazaqstan üş³n de özekt³ taqırıp. Öytken³ 1950 jıldarı Qazaqstanda 120 mlrd. tekşemetr şamasında sw qorı bolsa, qaz³r onıñ kölem³ 100 mlrd. tekşemetrge dey³n kem³d³ degen de boljamdar bar.
Mamandar munday sw qorınıñ azayuın b³zd³ñ özender³m³zd³ñ transşekaralıq ekend³g³men, sw bastaw alatın elderd³ñ de swdı paydalanw kölem³n köbeyt³p kele jatqanımen baylanıstıradı. Sebeb³, Pamïr men Tyan-Şan şıñdarındağı mäñg³l³k muzdıqtar 1957 jılmen salıstırğanda 30 payızğa kem³gen, al ol 2025 jılğa qaray 50 payızğa dey³n azaymaq. Munday ğalamdıq jılınw tüb³nde Ortalıq Azïyadağı, onıñ ³ş³nde Qazaqstandağı sw arnalarınıñ swalıp-tartılıp, jappay qurğaqşılıq jağdayına äkelw³ mümk³n. Bul özekt³ mäselege osı turğıdan taldaw jasasaq, şındığında da el³m³zd³ñ awız swı Resey, Qıtay, Ortalıq Azïya elder³ndeg³ sw joldarına t³keley täweld³ eken³ne köz jetk³zem³z.
Qızılorda oblısındağı belg³l³ ekolog, köp jıl oblıstıñ qorşağan ortanı qorğaw komïtet³n basqarğan Qwanışqalï Şapşañovtıñ aytwınşa, ğalamdıq klïmattıñ kürt jılınwı reseyl³kterd³ de tolğantpay otırğan joq. Munday tabïğat özger³s³nen Ämw men Sırdıñ swınıñ azayu qawp³ artsa, Reseyde - ker³s³nşe, Öb, Enïsey, Lena özender³n³ñ arnasınan asw qawp³ zor. Öbdarïya tasısa, onıñ jağasındağı eld³ mekenderd³ñ tabïğï apat astında qalwı ıqtïmal. Buğan qosımşa, sayasï turğıdan kelgende, Resey Araldıñ tartılwı men Ortalıq Azïyadağı sw tapşılığı älewmett³k dağdarıs äkeled³ dep te qaw³ptened³. Öb swın Ortalıq Azïyağa bura otırıp, Resey «swdıñ da surawı bar», nemese «ayran suray kel³p, şeleg³ñd³ jasırma» degen qağïdanı ustanwı mümk³n. Resey öz³n³ñ osınday pïğılı barın añğartıp qoydı. Mäskew mer³ Yurïy Lwjkov bolaşaqta swdı satwdıñ munay satwdan da paydalıraq bolatınıñ aytıp qalğanı bar. Yağnï, Resey sw arnasın bura otırıp, öz³ne ekonomïkalıq tï³md³ jobadan paydanı köb³rek körmek. Öytken³, «Öb - Aral» kanalı tartılsa, onda onıñ 1500 şaqırımı Resey terrïtorïyasınan öted³.
Alğaşqı joba boyınşa «Öb - Aral» kanalı 2250 şaqırım bolwğa tï³s ed³. Onıñ erekşel³g³ – swdı betondalğan emes, qazılğan arnamen j³berw közdelgen. Bul topıraqtıñ tuzdanwın jedeldetet³n³ sözs³z ed³. Qazaqstandıq ğalımdar arasında da bul jobağa qatıstı san türl³ p³k³rler bar. Ol boyınşa munday kölemd³ kanaldı jürg³zw (uzındığı-2000 şaqırımnan astam, tereñd³g³ – 16 metr, en³ -200 metr) xalıqtıñ ornalasw zañdılığına nuqsan kelt³red³. Twıstıq jaqındığı türl³şe böl³net³n ortaazïyalıqtar üş³n bul eş paydalı emes. Ek³nş³ b³r p³k³rd³ aytwşılar tabïğat zañına qarsı kelwge bolmaytının köldeneñ tartadı. Yağnï, Öbt³ñ öz bağıtı S³b³rge, odan är³ soltüst³kke keted³. Joba ³ske assa, Öbt³ ker³ ağızwğa twra keled³. Bul jağdayda tabïğï balans buzıladı. Apattıñ kökes³ sonda bolwı mümk³n.
Qalay degende de, bul – müddel³ taraptar jet³ ölşep barıp qana keswge tï³st³ mäsele. Xalıqaralıq zañdar boyınşa, Qazaqstan Ert³s, Es³l, Tobıl özender³ swlarınıñ jartısın alıp, sw qoymaların, kanaldar salwğa quqılı. Munday jağdayda Reseyd³ñ Ombı, Qorğan oblıstarı men Tümen oblısınıñ oñtüst³g³ swsız qaladı. Yağnï, ek³ jaq ta körpen³ özder³ne tarta aladı. Sw mäseles³nde de geosayasï oyındardıñ şet³ osılay kör³n³p tur.
Osı sïyaqtı qubılıstar Qıtaymen transşekaralıq özender³m³zde orın aladı. Sonıñ ³ş³nde Ert³s pen ²lede de bolwı äbden mümk³n. Qaz³rg³ kezde Qıtay Şınjañ - Uyğır avtonomïyalıq respwblïkasınıñ ekonomïkasın köterw üş³n arnayı bağdarlamalardı jüzege asırıp jatır. Şınjañ aymağında uzındığı 300 şaqırım, 800 mln. tekşemetrden astam jıldıq mölşer³ bar Qara Ert³s - Qaramay sw kanalın saldı. Bul aymaqta qaz³rd³ñ öz³nde köb³s³ awıl şarwaşılığımen aynalısatın 100 mïllïonnan asa adam turadı. Bastawın Qıtaydan alıp, Qazaqstan, Resey arqılı ötet³n Ert³s özen³n³ñ b³r böl³g³n munaylı qalaşıqtıñ qajet³ üş³n şart baylap otırğan Qıtay qaz³rd³ñ öz³nde sapasız swı alañdatıp otırğan Ert³ske tüpt³ñ tüb³nde tosqawıl qoysa, özen jağasında Pavlodar, Öskemen, Semey sek³ld³ önerkäs³pt³k ortalıqtar men jüzdegen eld³ mekender barın, olarda 2,5 mïllïonnan astam adam turatının eskersek, onıñ b³zd³ñ el³m³zge äkeler ekologïyalıq zardabınıñ qanşalıqtı bolatının şamalay ber³ñ³z.
Qıtaydıñ büg³nde Qara Ert³sten alıp otırğan sw kölem³ 1,7-2 mïllïard tekşe metr şamasında. Al onıñ köp jıldıq ortaşa swlılığı - 9,8 mïllïard tekşemetr. Onıñ 7,8 mïllïardı – Qıtayda, al 2 mïllïardı b³zd³ñ jer³m³zde tüz³led³. Sonday-aq Qara Qaba, Aq Qaba, B³lez³k özender³ Qıtay jer³ne öt³p, Qara Ert³ske quyadı. «Qazgïproswşar» jobalaw ïnstïtwtınıñ saraptamasına säykes, eger qıtaylıqtar Qara Ert³sten 3 mïllïard tekşemetr kölem³nde sw alsa, onda Qazaqstan ekonomïkasına jäne ekologïyasına aytarlıqtay ker³ äser³ bolwı mümk³n. Al 4,35 mïllïard tekşemetr sw alınsa, Zaysan köl³n³ñ deñgey³ne, elektr qwatın önd³rwge, sw transportınıñ damwına jäne jalpı qorşağan ortağa baylanıstı kürdel³ mäseleler twındaydı. Eger aşığın aytsaq, bul jağdayda Zaysan köl³ Buqtırma sw qoymasınan böl³n³p qaladı. Osınday jağday ²le öñ³r³nde de twındap otır. Jaña swarmalı jerler ³ske qosılıp jatır. B³raz jıldardan key³n munday jerlerd³ñ kölem³ 600 mıñ gektarğa jeted³ degen boljam bar. Qaz³rg³ kezde ol 400 mıñ gektar.
Ök³n³şke qaray, Qıtaydıñ swğa baylanıstı qanday josparı bar eken³ b³zge belg³s³z, b³z üş³n ol - qupïya. Äytse de, Qazaqstan Prezïdent³ Nursultan Nazarbaev pen QXR Törağası Xw Czïntaonıñ ötken jıldıñ tamız ayındağı kezdesw³nde b³rqatar jıldan ber³ ek³jaqtı ünqatıswdıñ özekt³ taqırıbı bolıp kele jatqan transşekaralıq özenderd³ paydalanw twralı mäsele boldı. Qazaqstannıñ bul mäsele jön³ndeg³ alañdawşılığına tüs³n³st³k b³ld³r³p, qıtay jağı b³rlesken komïssïya ayasında transşekaralıq özenderd³ñ sw reswrstarın bölw jön³nde kel³ssözder ötk³zw üş³n texnïkalıq jağdaylardı talqılawğa äz³r eken³n atap körsett³. Bul wağdalastıqtı kel³ssözder üder³s³ üş³n ülken betburıs dep sanawğa boladı. Öytken³ osı waqıtqa dey³n sw sapasın qamtamasız etw, sw bölw qağïdattarınıñ mäseleler³n egjey-tegjeyl³ talqılawğa qol jetk³z³lmegen ed³.
Üş³nş³ jağday - Ortalıq Azïyanıñ tañdayın j³b³t³p otırğan neg³zg³ sw qorı - bastawın Pamïr men Tyan-Şan tawlarınan alatın Sırdarïya men Ämwdarïya özender³. Sağası Qırğızstannan bastalatın Sırdarïya Täj³kstan arqılı Özbekstan men Qazaqstanğa quysa, Ämwdarïya Täj³kstannan Tür³kmenstanğa jäne Özbekstanğa quyadı. Ortalıq Azïyanıñ 90 payızğa dey³ng³ sw reswrsı Täj³kstan men Qırğızstannıñ enş³s³nde bolğandıqtan, olar büg³nde qımbat tawarğa aynala bastağan qara swdı (bul jerde Toqtağuldıñ sw kölem³n³ñ rekordtıq deñgeyde azayıp ketken³n eskerw kerek) qajet³ne qaray puldağıları keled³. Körş³lerd³ñ de olardan qalısqıları joq. Qısta elektr energïyasın köptep önd³rw üş³n Täj³kstan men Qırğızstan jaz aylarında Toqtağul, Qayraqqum qoymaların swğa toltırıp alwğa mäjbür. Özbekstan gaz bermey qoyğan soñ Qırğızstan amalsız qısta gaz ornına elektr energïyasın paydalanadı. Al elektr qwatın önd³rw üş³n Toqtağul sw qoyması artıq sw şığara bastawı kerek. Al artıq sw tasqını qıs pen köktemde Qazaqstanğa qaw³pt³. Tür³kmenstan men Özbekstanğa qırğız ben täj³kt³ñ arzan elektr energïyası qajet emes - özder³nde munay men gaz jetk³l³kt³. Qajet bolsa elektr energïyasın önd³rwge tolıq küşter³ jeted³. Olarğa bastı kereg³ – sw, ol üş³n aqı tölew kerek. Körş³ler³n aqı tölewge könd³re almağan Täj³kstan Prezïdent³ Emomalï Raxmon 1999 jılı BUU m³nber³nen «sw soğısınıñ» bası qıltïıp turğanın eskert³p, oğan jawap ret³nde BUU 2003 jıldı «Sw jılı» dep atadı.
Al sw üş³n jıl sayın Qazaqstan men Özbekstannıñ ala jazday janjalı b³tpeyd³. Qırğızdan satıp alğan qımbat swımızdı özbek pen täj³k jartı joldan jırımdawın qoymaydı. Jazda swdan jutamas üş³n özbekter jağı jañadan 1992, 1998 jıldardağı memleketaralıq kel³s³mderd³ buzıp, Sırdarïya boyında eşqanday sw jïnaytın obekt³lerd³ salmaw twralı uyğarımğa qayşı kelet³n äreketke barıp, Arnasay sw qoymasın turğızdı. Bul köktem kez³nde Sır swın qaw³ps³z aymaqqa buratın joldı jawıp tastadı. (Osı jerde, 1967 jılı salınğan Şardara sw qoymasınan artıq swdı qaw³pt³ jağdayda Arnasayğa tastaw – bas jobalawşı «Taşgïdrojoba» ïnstïtwtınıñ usınısı bolğanı k³md³ bolsa da ülken oyğa qaldıradı). Buğan qosa, Özbekstan Sırdarïya boyında Toqtağul sw qoymasınan şığatın swdı bögep qalatın – Rïzıqsay, Kenköl, Qaraman sw qoymaların turğızwda.
Bul keleñs³z jağdayğa oray özbek ağayınğa resmï türde qatañ eskertw jasaldı. Qırğız ağayınğa sw j³berwd³ ulğaytpasañdar, elektr qwatın satıp alwdı toqtatamız dest³k. Şındığında b³z osılay etsek, Toqtağul sw elektr stansası jumısın toqtatwğa mäjbür bolıp, Täj³kstan men Özbekstannıñ eg³st³k alqaptarı swsız qalmaq. Şırğalañı b³tpeyt³n swğa baylanıstı K³nd³k Azïyadağı sayasï oyınnıñ tür³ osınday.
M³nekï, munday sw tapşılığı kele jatqan jağdayda Qızılorda oblısı turğındarınıñ awız swın Sırdarïya özen³nen b³rt³ndep jerastı sw közder³ne köş³rw qajett³l³g³ twındawda. B³r³nş³ kezekte tereñde jatqan sw gïdranttarın paydalanw arqılı taza awızswğa qol jetk³zw közdel³p otır. Oblıs ortalığına Qızıljarma jerastı sw közder³n paydalanw jäne Qızılorda qalasınan 60 uñğı qazw üş³n jobalaw jumıstarı bastaldı. 2007 jılı respwblïkalıq byudjetten 2,8 mlrd. teñge böl³n³p, 7 eld³ mekende awızsw jüyeler³n jañğırtw jäne keñeytw jumıstarı jürg³z³lse, ötken jılı respwblïkalıq transfertten jäne oblıstıq byudjetten 3,4 mlrd. teñge qarajat böl³nd³. Oblıs boyınşa 16 eld³ meken awızswmen qamtamasız et³lmek. Al Qızılorda qalasına awızsw jüyes³n jöndewge jäne keñeytwge 1 mlrd. teñgeden astam qarjı qaralğan. Aldağı waqıtta «Aral-Sarbulaq» toptıq sw jüyes³ne - Aral jäne Qazalı awdandarınıñ 40 eld³ meken³, «Oktyabr» toptıq sw qubırına - Sırdarïya, Jalağaş, Qarmaqşı awdandarınıñ 21 eld³ meken³, «Jïdel³» toptıq sw qubırına - Jañaqorğan, Şïel³ awdandarınıñ 20 eld³ meken³ qosıladı.
Oblıstağı 147 awıldıq okrwgt³ñ ³ş³nde 89 eld³ meken ğana ayaqswmen qamtamasız et³lgen. Bïılğı jılı oblıs byudjet³nen 11 sw şarwaşılığı nısandarına, eld³ mekenderge ayaqsw jetk³zet³n b³r³nş³ kezekte turğan 12 kanaldardı tazalawğa, 15 eld³ mekenge 16 nasos qondırğıların ornalastırwğa 289 mln. teñge qarastırılıp, ³ske asırw josparlanıp otır.
Munıñ bär³ sayıp kelgende swdıñ jet³spewş³l³g³n boldırmawdıñ ³s-şaraları ğana. Al jalpı keleşekte tek awız sw ğana emes, ayaq swdıñ da jet³spewş³l³g³ bastalsa, ol azıq-tül³k ön³mder³ kölem³n³ñ azayıp ketw³ne t³reyd³. Onıñ mısalı – qaz³rd³ñ öz³nde el³m³z Qızılqum kür³ş alqabında maqta ös³rwge köş³p, Qızılorda oblısındağı kür³ş eg³s³n 110 mıñ gektardan 70 mıñğa qısqartwğa mäjbür boldı. Soğan qaramastan, b³zde äl³ künge dey³n awılşarwaşılığı eg³s alqaptarın arıqtar arqılı swarwdı toqtatar emes. Salıstırmalı türde aytar bolsaq, b³zd³ñ respwblïkada gektarğa 13-15 mıñ tekşemetr sw jumsasaq, örkenïett³ elder 5 mıñ tekşemetr ğana sw paydalanadı nemese Şardaradan b³zd³ñ oblısqa 10 mlrd. tekşemetr sw tïes³l³ bolsa, onıñ 2,2 mlrd.tekşemetr³ darïyadağı sw şığınına ketet³n³n b³lem³z. Bolaşaqta b³zge darïyadan bwlanıp şığatın sw şığının da, darïya sağasınan basqa jaqqa ağıp ketken, ek³ jağalawı men darïya tabanına s³ñgen swdı da esepteyt³n kez keled³.
Osı derekterd³ñ öz³-aq Köksaray sw tospasınıñ asa mañızdılığın däleldey tüsed³. Öytken³ ol Şardaranı arnasınan şığıp ketwden saqtaydı. Demek, adamdar öm³r³ne qaw³p-qater tönbeyd³. Buğan qosa Qızılorda, Oñtüst³k Qazaqstan oblıstarınıñ awmağındağı swarmalı jerlerd³ swmen qamtamasız etw, tağı basqa mäseleler de oñtaylı şeş³m³n tappaq. Swdı ünemdewge qol jeted³. Jäne de körş³les eldermen sw mäseleler³ turğısınan terezem³z teñ boladı. Energetïka mäseles³ de şeş³led³. Bul qadam Xalıqaralıq sw koncorcïwımın qurwdı jedeldeted³. Qısqı waqıttağı taza tabïğï swdı jïnaytın Köksaray tospası öñ³rd³ñ ekologïyalıq axwalın jaqsartıp, turğındar densawlığınıñ oñalwına da sept³g³n tïg³zer³ xaq.
Äytse de, Ortalıq Azïyadağı bes memlekett³ñ qara swğa baylanıstı qabaqtar qırtısı äz³r jazıla qoymaydı-aw. Neg³z³nde, bul – xalıqaralıq kel³s³m jolı arqılı şeş³lwge tï³s mäsele. Swdı böl³p paydalanwğa baylanıstı eñ alğaşqı xalıqaralıq janjal Ünd³stan men Päk³stan arasında twındap, soğıs ört³ burq ete jazdağanda, xalıqaralıq qawımdastıq transşekaralıq özenderd³ teñdey – 50 de 50 et³p paydalanw twrasında şeş³m qabıldağan. Osı şeş³m boyınşa, Qazaqstan Sırdarïyanı Özbekstanmen, Ert³st³ Reseymen jäne Qıtaymen böl³se aladı. Qaz³r Awğanstannıñ (qaz³r Ämwdarïyadan 2 tekşe şaqırım sw paydalansa, keleşek 9 tekşe şaqırım bolmaq) öz³ sw problemasımen bas qatıra bastadı. Osı orayda Xalıqaralıq qawımdastıq Awğan el³n³ñ eg³s şarwaşılığın t³r³ltwge qarjı salwdı oylastırwda. Al onı t³r³ltwd³ñ jalğız jolı - swmen qamtamasız etw. Eger älemd³k qawımdastıq qolğa alsa, xalıqaralıq kel³s³m boyınşa Awğanstan da 50x50 tärt³b³n paydalanwğa quqılı. Bul jağday körş³ elderd³, onıñ ³ş³nde Qazaqstandı da alandatadı. Sebeb³, aymaqtağı onsız da qalıptasıp otırğan sw tapşılığı odan sayın küşeye tüspek.
Sondıqtan bär³ de zamanawï texnïka men texnologïyalardı paydalanw deñgey³ne, swdı barınşa ünemdewge baylanıstı. Osı şaralardı keşend³ türde jüzege asırsaq, swdı ek³ ese ünemdewge bolatının ğalımdarımız däleldep otır. Osı turğıda bıltır qaraşa ayında Norvegïya ük³met³ men BUU-nıñ Qazaqstandağı ök³ld³g³n³ñ qoldawımen 2008-2025 jıldarğa arnalğan «Sw reswrstarın keşend³ basqarw» bağdarlaması dayındaldı. Qabıldanwı keş³g³p jatqan osı bağdarlama ³ske qosılsa sw şarwaşılığında qordalanıp qalğan mäseleler, onıñ ³ş³nde swdı ünemd³ paydalanw jüyel³ türde şeş³ler me eken degen oy keled³.
Desek te, el³m³zd³ñ neg³z³nen şöl men şöleytt³ jerden turatını belg³l³. Yağnï dalamızdıñ onnan toğız böl³g³ dımqıldılığı tömen aymaqqa jatadı. Ert³s özen³ basseyn³ bar soltüst³k-şığısta sw qorı barınşa mol bolsa, oñtüst³k-batısta, onıñ ³ş³nde Mañğıstaw oblısında sw qorı meyl³nşe tapşı. Neg³zg³ sw közder³ - Oral, Ert³s, Es³l, Nura, Şw, Sırdarïya, Tobıl özender³, Balqaş, Zaysan kölder³ men Kaspïy jäne Aral teñ³zder³. Osığan baylanıstı mamandar Qazaqstandı neg³zg³ özen basseynder³ boyınşa seg³z aymaqqa böl³p qarastıradı. Olar: Balqaş – Alaköl; Ert³s; Es³l; Nura – Sarısw; Şw – Talas; Aral – Sırdarïya; Tobıl – Torğay; Oral – Kaspïy. Al end³ ülkend³-k³ş³l³, mayda – ³r³l³g³ne qaramay, jalpı, sw qorımızdı tügel t³z³mdesek, Qazaqstanda 85 mıñğa jwıq özen men özek, 48 mıñday köl jäne 4 mıñğa tarta sw qoyması bar eken. El³m³zdeg³ jalpı sw qorı joğarıda aytqanday büg³nde jılına 100,0 tekşe şaqırım bolıp bağalanadı. Onıñ 44,5 tekşe şaqırımı körş³ elder – Qıtay, Özbekstan, Qırğızstan jäne Reseyden keled³.
Dünïejüz³l³k densawlıq saqtaw uyımı sarapşılarınıñ p³k³r³nşe, el³m³zdeg³ awrw-sırqattardıñ 80 payızı kündel³kt³ qoldanatın awız swdan bastaw aladı eken. Qorşağan ortanı qorğaw jön³ndeg³ Ulttıq ortalıqtıñ mäl³metter³nşe, jılına sapasız awız swdı qoldanwdan 5000 qazaqstandıq qazağa uşıraytını, ärb³r ek³nş³ qazaqstandıq eşqanday sanïtarlıq-gïgïenalıq talaptarğa jawap bermeyt³n swdı paydalanatındığı belg³l³ bolıp otır. Xalıqtıñ üşten b³r böl³g³ arnayı tazartwdan ötpegen swdı ³şwde. Jağday qaz³r osınday bolğanda, bolaşaqta qara sw qat tawarğa aynalğanda, qaytpekp³z?...
Swğa baylanıstı qaqtığıstıñ bası ötken jılğı nawrız ayında qırğız-täj³k şekarasında kör³n³p qaldı. Täj³kstannıñ Ïsfara awdanınıñ äk³m³ men polïcïya bastağan 150 turğını şekaranı buzw arqılı Qırğızstannıñ Batken awdanına lap qoyıp, budan b³rneşe jıl burın Dünïejüz³l³k bankt³ñ qarjısına salınğan Aqsay özen³ndeg³ bögett³ buzıp tastay jazdadı. Swğa qatıstı qaqtığıstıñ bası osındaydan örş³p jürmes³n...

 
Qazaq encïklopedïyası Ğılım akademïyasınan key³ng³ qazaq b³l³m³ men ğılımınıñ qaraşañırağı

ALMATI. Qañtardıñ 26-sı. QazAqparat - Qazaq encïklopedïyası ulttıq ğılım-b³l³mn³ñ jïıntıq kör³n³s³. Onı Mädenïet jäne aqparat mïnïstr³ Muxtar Qul-Muxammed büg³n Almatıda «Qazaq encïklopedïyası» JŞS-n³ñ ujımına jaña bas redaktordı tanıstırğan kezde atap ött³, dep xabarlaydı QazAqparat.
«Kez-kelgen ult üş³n b³rneşe qasïett³ uğımdar boladı. Onıñ b³r³nş³s³ ulttıq ğılım akademïyası, ek³nş³s³ ulttıq wnïversïtet³, üş³nş³s³ ulttıq ğılım-b³l³mn³ñ jïıntıq kör³n³s³ sïyaqtı encïklopedïyası. Qazaq b³l³m³ men ğılımınıñ Akademïyadan key³ng³ qara şañırağı sanalatın Qazaq encïklopedïyasınıñ neg³z³n qazaqtıñ ulı ğalımdarı Muxamedjan Qarataev, Manaş Qozıbaev qalağan. Olardıñ jumısın key³n öz därejes³nde akademïkter Rımğalï Nurğalïev, Äbd³mäl³k Nısanbaev sïyaqtı azamattar jalğastırdı. Sonday-aq soñğı 5-6 jıldıñ ³ş³nde onı tarïx ğılımınıñ doktorı Bürk³t Ayağan sapalı jaña deñgeyge köter³p, 10 tomdıq ulttıq encïklopedïyanı şığarwdı ayaqtadı. Sonday-aq öz³m de eñbek jolımdı osı jerden bastağanmın», deyd³ Muxtar Abrarulı.
Keñes odağı soğıstan key³n ekonomïkanı köter³p, damwdıñ belg³l³ b³r därejes³ne jetkennen key³n 1967 jılı SOKP Ortalıq Komïtet³ arnayı qawlı qabıldap, barlıq respwblïkalarda ulttıq encïklopedïyalar qurıldı. B³raq b³r mezg³lde qurılğanmen olardıñ damw deñgey³, şığarmaşılıq jağdayı ärtürl³ boldı. Qazaq encïklopedïyasınıñ baqıtına qaray, sol kezde b³r jağınan alımdı, bedeld³, ek³nş³ jağınan öz³ de ünem³ şığarmaşılıq ³zden³ste jüret³n Muxamedjan Qarataev keld³. Sonıñ nätïjes³nde Ortalıq Azïya jäne Kavkaz respwblïkalarınıñ ³ş³nde b³r³nş³ bolıp 12 tomdıq ulttıq encïklopedïya şığarıldı. Qazaq Sovet encïklopedïyası dep atalatın bul eñbek äl³ künge dey³n öz³n³ñ qundılığın joyğan joq. Mädenïet jäne aqparat mïnïstr³n³ñ aytwınşa, Ülken Sovet encïklopedïyasınıñ neg³z³nde qurılğan Ülken Resey encïklopedïyası öz³n³ñ 30 tomdığın qolğa alğanına 17 jıl bolsa da äl³ 17 tomın da şığarıp ülgergen joq. Qolda bar dünïeden qurastırıp k³tap şığarw oñay bolar, b³raq encïklopedïyalıq basılım şığarw oñay emes. Keyb³r k³taptarda b³r tomında 1-2 mıñğa dey³n maqalalar bolatın encïklopedïyalıq arnayı basılımdar boladı. Şın män³ne kelgende bul kez-kelgen ulttıñ bas k³tabı.
«Ämbebap encïklopedïyalar 20-25 jılda b³r şığadı. B³z end³ taqırıptıq encïklopedïyalarğa qaray jıljwımız kerek. Är salanıñ jeke encïklopedïyasın jäne oğan janr jağınan jaqın özge basılımdardı şığarw qajet. Qazaqstandağı eñ alğaşqı t³laşar men ämbebap sözd³k Qazaq encïklopedïyasında şıqqan bolatın. Mäselen, t³laşardı 1987 jılı 4-5 j³g³t 3-4 ayda jazıp şıqqan bolatınbız. Ol key³n 250 mıñ taralımmen şıqtı. Jalpı qaz³r AQŞ-ta Amerïkana, Anglïyada Brïtanïka, Ïspanïyada Espasa, Francïyada Laryus, Germanïyada Brokgawz sïyaqtı encïklopedïyalar bar. Olar är 3-4 jılda qayta basılıp otıradı. End³ olardıñ qurılımın, encïklopedïyağa qoyılatın talaptarı men onda nen³ qamtw kerekt³n kör³p qaytqan jön. Buğan b³zde qaz³r mümk³nd³k bar», deyd³ Muxtar Qul-Muxammed.

 
Qazaqstandağı t³l sayasatın jet³ld³rw mäseleler³ne arnalğan uzaqmerz³md³ jaña bağdarlama äz³rlened³-M. Qul-Muxammed

ASTANA. Qañtardıñ 23-³. QazAqparat  - Mädenïet jäne aqparat mïnïstrl³g³ bïıl Qazaqstandağı t³l sayasatın jet³ld³rw mäseleler³ne arnalğan uzaqmerz³md³ jaña bağdarlama äz³rlewd³ josparlap otır. Bul twralı osı mïnïstrl³kt³ñ basşısı Muxtar Qul-Muxammed 2008 jıldıñ qorıtındısına arnalğan büg³ng³ alqa mäj³l³s³nde mäl³m ett³, dep xabarlaydı QazAqparat.
«2010 jılı t³lderd³ qoldanw men damıtwdıñ memlekett³k bağdarlamasınıñ merz³m³ ayaqtaladı. Osığan säykes, 2010-2020 jıldarğa arnalğan memlekett³k t³ld³ñ damwı jäne Qazaqstandağı t³l sayasatın jet³ld³rw mäseleler³ne arnalğan jaña bağdarlama jasawğa k³r³sw³m³z kerek», ded³ alqada M. Qul-Muxammed.
M. Qul-Muxammed mïnïstrl³k bul ³st³ es³kt³ jawıp alıp emes, Qazaqstandağı t³l tağdırı tolğandıratın barlıq qoğamdıq-sayasï uyımdar jäne qayratkerlermen b³rles³p jasaytının atap körsett³.
Öz bayandamasında M. Qul-Muxammed 2008 jılı mïnïstrl³k memlekett³k t³l sayasatın ³ske asırwğa ayrıqşa köñ³l bölgen³n qadap ayttı. Onıñ aytwınşa, bıltır jalpı tïrajı 500 mıñ danadan astam 6 ärtürl³ sözd³kter, 22 kompyuterl³k bağdarlamalar, 2 türl³ balama oqw bağdarlamaları äz³rlen³p, basılıp şığarılğan. Sonımen qatar, memlekett³k t³lde oqıtatın ïnfraqurılımdardıñ sanı köbeygen. Mäselen, 2007 jılı el³m³zde munday oqw ortalıqtarınıñ sanı 44 bolsa, bıltır 62-ge jetken. Olarğa 18 mıñnan astam tıñdarman qatısqan.

 
Däl qaz³rg³ tañda qazaq t³l³n³ñ basına tön³p turğan qaw³p joq - M. Qul-Muxammed

ASTANA. Qañtardıñ 23-³. QazAqparat - Mädenïet jäne aqparat mïnïstr³ Muxtar Qul-Muxammed däl qaz³rg³ tañda qazaq t³l³n³ñ basına tön³p turğan qaw³p joq dep sanaydı. Ol bul p³k³r³n büg³n özder³n³ñ keñeyt³lgen alqa mäj³l³s³nde b³ld³rd³, dep xabarlaydı QazAqparat.
Onıñ aytwınşa, qaz³rg³ kezde Qazaqstannıñ jalpı b³l³m beret³n mektepter³nde 2,5 mïllïonnan astam oqwşı b³l³m alwda. Solardıñ 1,5 mïllïonı qazaq t³l³nde oqïdı.
«Eger keşeg³ toqıraw dep aytılğan jıldarda Almatıda qazaq t³l³nde b³l³m beret³n 2 mektept³ñ bolğanın, al soltüst³kt³kteg³ keyb³r oblıstardıñ ortalıqtarında b³rde-b³r qazaq mekteb³n³ñ qalmağanın eskersek, büg³nde 1,5 mln. qazaq t³l³nde b³l³m alıp jatqan balalardı qazaq t³l³n³ñ erteñg³ bolaşağı dep aytwımızğa boladı. Sondıqtan bul salada atqarğan jumıstarımızdıñ bär³ b³rdey kökey³m³zden şığa bermese de, däl qaz³rg³ kezeñde qazaq t³l³n³ñ basına tön³p turğan qaw³p joq dep esepteym³n», ded³ M. Qul-Muxammed. «Däl osınday qarqınmen alğa jıljïtın bolsaq, bul saladağı qordalanğan problemalardıñ ret-ret³men şeş³let³n³ne sen³m³m mol», dep tujırdı söz³n mïnïstr.
M. Qul-Muxammed «ötken ğasırdıñ 80-ş³ jıldarınıñ basında qazaq t³l³ damwınıñ perspektïvasına töngen qaw³p büg³nde joq dep aytwğa tolıq neg³z bar», degen oyın b³ld³rd³.

 
Nawrız meyramında Qazaqstannıñ 7 keremet³ anıqtaladı

ALMATI. Qañtardıñ 22-³. QazAqparat - Bïılğı nawrızdıñ 22-s³nde Qazaqstannıñ 7 keremet³ anıqtaladı. Bul twralı büg³n Almatıda ötken baspasöz mäslïxatında «Älem Art» qoğamdıq qorınıñ prezïdent³ Danïyar Şäbd³kär³mov ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat.
«Qazaqstannıñ 7 keremet³» jobası ötken jılğı qırküyekt³ñ 23-³nde «Älem Art» qoğamdıq qorınıñ bastamasımen bastalğan bolatın. 7 keremett³ anıqtaw üş³n arnayı sayt aşılıp, onda ïnternet paydalanwşılar Qazaqstannıñ tabïğatı men tarïxï keremetter³ne dawıs bere alw mümk³nd³g³ twğan ed³.
Sayt ³ske qosılğan 4 aydan ber³ 40 mıñnan astam dawıs ber³lgen. Büg³ng³ baspasöz mäslïxatında xabarlanğanday, joba memlekett³k organdar tarapınan qoldawğa ïe bolğan. Atap aytqanda QR Twrïzm jäne sport mïnïstrl³g³n³ñ janındağı twrïzm ïndwstrïyası komïtet³ jobanı damıtw nïet³n b³ld³rgen. Sonday-aq Astanada «Qazaqstannıñ 7 keremet³» bayqawın ötk³zw twralı» buyrıq ratïfïkacïyalanıp, oğan QR Twrïzm jäne sport, QR Mädenïet jäne aqparat, QR B³l³m jäne ğılımı, QR awılşarwaşılığı mïnïstrler³ qol qoyğan.
Memleket³k organdardıñ qoldawına säykes joba end³g³ waqıtta «Tabïğat keremet³», «Xalıq ïg³l³g³», «Osı zaman qazınası» atalımdarı boyınşa jeñ³mpazdardı anıqtamaq. Qazaqstannıñ 7 keremet³ne qatıswşı nısandar t³z³m³n www.7keremet.kz caytınan körwge boladı. Aqpannıñ 27-s³ne dey³n onda är atalım boyınşa 15, barlığı 45 nısannıñ t³z³m³ jarïyalanıp, 1-ş³ kezeñ jüzege asadı. Odan key³n tañdalıp alğan nısandar ³ş³nen neg³zg³ 7 keremet Nawrız meyramına dey³n ïnternet pen SMS dawıs berw arqılı anıqtalmaq.

 
<< Start < Prev 11 12 13 14 15 16 Next > End >>

Page 12 of 16
  TKA 2008